علائم خرابی سنسور دریچه گاز؛ دلایل و روش عیب یابی

دریچه گاز موتور ماشین، بخش بسیار مهمی است که خرابی آن، تاثیر محسوسی در کارکرد موتور خودرو دارد. اما این قطعه چه در خودروهای قدیمی که دریچه گاز در واقع انتهای کاربراتور قرار دارد و چه در خودروهای انژکتوری امروزی که دریچه گاز بخش مجزایی از منیفولد به حساب می‌آید، به مرور دچار خرابی و ایراداتی می‌شود. خرابی سنسور دریچه گاز خودرو در کارکرد ماشین خصوصا در دور آرام و درجا، خود را نشان می‌دهد و از لذت رانندگی یا ارزش ماشین در زمان فروش خودرو به‌شدت کم می‌کند.

دریچه گاز چیست؟

دریچه گاز روی منیفولد هوا قرار دارد و در واقع ورودی هوا به موتور است. این قطعه برای کنترل مقدار هوای واردشده به موتور یا به زبان ساده، مقدار گاز خوردن موتور تعبیه شده و کنترل قدرت و گشتاور موتور و همچنین روشن نگه‌داشتن موتور در زمان کارکرد درجا یا دور آرام توسط این قطعه انجام می‌شود. دریچه گاز به هر نوعی که باشد، دهانه‌ای دایره‌ای‌شکل دارد که یک پولکی داخل این دهانه قرار گرفته است. این پولکی که به نام شیر پروانه‌ای نیز شناخته می‌شود، با گازدادن توسط راننده، باز و بسته شده و به این شکل مقدار هوای ورودی به موتور کنترل می‌شود.

روی دریچه گاز نیز تعدادی سنسور و حسگر برای کارکرد دقیق و صحیح آن قرار دارد. مثل سنسور دور آرام، استپر موتور، گرمکن هوای ورودی به دریچه گاز، گرمکن دریچه گاز، سنسور موقعیت دریچه گاز و… که در بین همه این سنسورها، اهمیت سنسور موقعیت دریچه گاز بسیار زیاد است. چرا که این سنسور باید اطلاعات مقدار باز شدن پولکی را به کامپیوتر خودرو بدهد تا بر اساس آن، انژکتورها پاشش صحیحی داشته باشند.

دریچه گاز در خودروهای کاربراتوری در واقع قسمتی از کاربراتور است. این دریچه در پایین کاربراتور قرار دارد و ممکن است بسته به طراحی کاربراتور و حجم موتور، یک، دو عدد یا چهار پولکی یا شیر پروانه‌ای داشته باشد.

سنسور موقعیت دریچه گاز چیست؟

می‌توان گفت که مهم‌ترین سنسور قرارگرفته روی دریچه گاز، سنسور موقعیت دریچه گاز (Throttle Position Sensor) است که به اختصار به آن TPS می‌گوییم. این سنسور وظیفه دارد تا مقدار باز شدن شیر پروانه‌ای یا پولکی دریچه گاز و موقعیت آن را به کامپیوتر موتور (ECU) اطلاع دهد تا با توجه به وضعیت موجود، کارهایی مثل پاشش سوخت بر اساس نیاز راننده و مقدار فشار به پدال گاز، تنظیم شود. این سنسور در هر ثانیه، بارها و بارها این کار را تکرار می‌کند و کامپیوتر ماشین بر اساس اطلاعات ارسالی، کارکرد موتور خودرو را تنظیم خواهد کرد.

سنسور TPS به دو صورت آنالوگ و دیجیتال طراحی شده است. در نوع آنالوگ، باز و بسته‌شدن دریچه با تغییر ولتاژ محاسبه می‌شود و در نوع دیجیتال، موقعیت دریچه گاز بر اساس اطلاعات عددی است.

در نوع آنالوگ، پین سه منفی یا همان بدنه است و پین یک، ولتاژ پنج ولتی را نشان می‌دهد. پین دو نیز سیگنال است. وقتی دریچه باز می‌شود، مقدار جابجایی دریچه پروانه‌ای باعث تغییر در ولتاژ بین پین یک و سه خواهد شد و با توجه به ولتاژ لحظه‌ای حاصل از باز و بسته‌شدن دریچه، کامپیوتر خودرو می‌فهمد که پولکی دریچه گاز در چه موقعیتی قرار دارد.

انواع دریچه گاز خودرو و مزایا و معایب

دریچه گاز در خودروهای امروزی از دو نوع برقی و مکانیکی است که نوع مکانیکی آن به دریچه گاز سیمی نیز شناخته می‌شود.

دریچه گاز سیمی

دریچه گاز سیمی، ساده بوده و خرابی‌های آن در اکثر اوقات قابل تعمیر است. تعمیر این قطعه به راحتی انجام می‌شود و از طرفی قیمت این دریچه گاز پایین‌تر از نوع برقی است. قیمت پایین‌تر دریچه گاز سیمی، در نهایت باعث کمتر بودن قیمت خودرو می‌شود. دریچه گاز سیمی فاقد تاخیر است که در دریچه گازهای برقی دیده می‌شود. همچنین چون راننده به‌صورت فیزیکی و مستقیم در حال کنترل قدرت موتور است، لذت رانندگی با ماشین مجهز به دریچه گاز سیمی بیشتر خواهد بود.

اما با وجود دریچه گاز سیمی، امکان راه‌اندازی سیستم‌های کمکی و ایمنی مثل کروز کنترل، سیستم کنترل پایداری، ترمز هوشمند، کنترل کشش، کنترل لغزش و… به خوبی دریچه گاز برقی نخواهد بود. ضمن اینکه اگر سیم گاز به مشکلی بخورد، باعث خستگی راننده خصوصا در مسافت‌های طولانی می‌شود.

دریچه گاز برقی

دریچه گاز برقی (e-throttle) در خودروهای امروزی به علت داشتن سیستم‌های حرکتی مختلف مثل کروز کنترل، کنترل پایداری و کنترل کشش، تعریف حالت‌های مختلف رانندگی و… یک قطعه ضروری و لازم است. ضمن اینکه این دریچه گاز به دلیل کنترل بهتر کارکرد موتور خودرو، باعث کاهش مصرف سوخت و کاهش آلایندگی می‌شود.

اما شایع‌ترین ایراد دریچه گاز برقی، تاخیر پدال گاز است. چرا که بین گاز دادن راننده و باز شدن دریچه پروانه‌ای مقداری زمان لازم است که این تاخیر را راننده درک می‌کند. همچنین چون دریچه گاز برقی یک قطعه الکترونیکی است، در عین خرابی کمتر اما ایرادهای خاص خود را دارد و در عین قیمت بالاتر، هزینه تعمیر آن نیز بیشتر است. دریچه گاز برقی از دریچه گاز سیمی گران‌تر است که باعث افزایش قیمت خودرو می‌شود.

علائم خرابی دریچه گاز سیمی و برقی

خرابی سنسور دریچه گاز یا سنسور موقعیت دریچه گاز، باعث کارکرد نادرست موتور خودرو می‌شود. این کارکرد نادرست از عدم تعیین دقیق مقدار باز بودن و زاویه شیر پروانه‌ای به علت خرابی سنسور دریچه گاز است.

روشن شدن چراغ چک

از اولین نشانه‌های ایراد و خرابی سنسور دریچه گاز، روشن شدن چراغ چک ماشین است. چراغ چک به دلایل مختلفی روشن می‌شود و بنابراین فهمیدن علت آن، با کمک دستگاه دیاگ است. ضمن اینکه اگر با روشن‌شدن چراغ چک شاهد افت محسوس و قابل‌توجهی در قدرت و شتاب ماشین بودیم، می‌توان نتیجه گرفت که ایراد می‌تواند در سنسور موقعیت دریچه گاز باشد.

کارکرد نادرست خودرو در حالت درجا

تنظیم گاز درجای موتور در برخی از خودروها توسط استپر موتور انجام می‌شود. اما در دریچه گازهای برقی این کار با کمک سنسورهاست و خرابی سنسور دریچه گاز می‌تواند کارکرد نادرست موتور خودرو را در حالت درجا در پی داشته باشد. به این معنی که شاهد نوسان دور موتور خواهیم بود و افت دور موتور از حد استاندارد از دیگر حالت‌های این وضعیت است.

افزایش مصرف سوخت و آلایندگی

وقتی موتور خودرو به هر دلیلی نتواند کارکرد درستی داشته باشد، از نتایج آن کاهش قدرت تولیدی موتور و افزایش مصرف سوخت است. این وضعیت باعث افزایش آلایندگی نیز خواهد شد.

کاهش شتاب خودرو

وقتی سنسور موقعیت دریچه گاز نمی‌تواند کار خود را به درستی انجام دهد، وضعیت گاز خوردن ماشین نیز به هم می‌ریزد. در نتیجه کاهش قدرت تولیدی ماشین و شتاب خودرو را در پی خواهد داشت. این وضعیت می‌تواند شکل دیگری نیز به خود بگیرد و آن هم شتاب‌گیری‌های ناخواسته یا افت ناگهانی شتاب در حین یک حرکت شتابدار است.

عدم افزایش سرعت خودرو

با خرابی سنسور دریچه گاز، ممکن است خودرو نتواند به سرعت‌های بالا برسد. به این معنی که قدرت و گشتاور تولیدی ماشین تا حدی محدود می‌شود که خودرو نمی‌تواند در دنده‌های سبک‌تر به سرعت‌های نزدیک به صد کیلومتر در ساعت برسد.

تاخیر در پایین آمدن دور موتور

در این وضعیت اگر در حالت خلاص به موتور خودرو گاز بدهیم، می‌بینیم که دور موتور در زمان رهاکردن گاز، آرام‌تر از حد طبیعی افت می‌کند. این وضعیت یکی از نشانه‌های ایراد داشتن سنسور موقعیت دریچه گاز است.

راه های عیب یابی سنسور دریچه گاز برقی و سیمی

عیب‌یابی و برطرف‌کردن ایرادات و خرابی سنسور دریچه گاز بستگی به خرابی آن دارد. گاهی مواقع این خرابی‌ها به خاطر ایراد در اتصالات سوکت‌هاست و قابل تعمیر بوده و گاهی مواقع فقط باید این قطعه را تعویض کرد.

• در ابتدا به عملکرد پولکی دریچه گاز یا همان شیر پروانه‌ای در هنگام استارت‌زدن موتور تا روشن‌شدن آن و در زمان گاز دادن دقت می‌کنیم. باز شدن و بسته‌شدن دریچه پروانه‌ای باید کاملا دقیق باشد، در غیر این صورت باید عملکرد سنسور موقعیت دریچه گاز را بررسی کرد.
• سنجش مقدار مقاومت سنسور از راه‌های تشخیص سلامت این قطعه است. اکثر سنسورهای موقعیت دریچه گاز از نوع تغییر مقاومت یا همان پتانسیومتری هستند که بسته به مقدار باز بودن، مقاومت آنها تغییر می‌کند. این مقدار باید در یک بازه مشخص باشد تا کارکرد سنسور موقعیت دریچه گاز صحیح کار کند.
• سنسور موقعیت دریچه گاز یک قطعه الکترونیکی است. این قطعه به رطوبت و گردوخاک حساس است. پس گاهی مواقع در صورت خراب‌شدن می‌توان آن را تعمیر کرد و گاهی مواقع نیز فقط باید سنسور دریچه گاز را تعویض کرد.

دلایل خرابی سنسور موقعیت دریچه گاز خودرو

سنسور موقعیت دریچه گاز یک قطعه الکترونیکی در کنار دریچه گاز است. این قطعه می‌تواند به دلایل مختلفی خراب شود. نمی‌توان برای سنسور موقعیت دریچه گاز طول عمر و کارکرد مشخصی تعریف کرد، اما این قطعه هم یک قطعه مصرفی است. ضمن اینکه چگونگی نگهداری از آن کاملا در طول عمر آن تاثیر دارد.

• موتورشویی در خودروهای امروزی باید با دقت زیادی انجام شود. نفوذ آب به هر قطعه الکترونیکی از جمله سنسور موقعیت دریچه گاز باعث آسیب‌دیدن آن خواهد شد.
• ایرادات برقی و الکترونیکی سیم‌کشی خودرو می‌تواند روی سلامت و طول عمر سنسور موقعیت دریچه گاز اثر منفی بگذارد و باعث خرابی آن شود.
• ایرادات ECU نیز باعث خرابی سنسور موقعیت دریچه گاز خواهد شد.
• نوسان برق از جمله دلایل سوختن بسیاری از قطعات الکترونیکی خودرو است. این اتفاق می‌تواند باعث سوختن سنسور موقعیت دریچه گاز نیز شود.

نحوه تعویض سنسور دریچه گاز

تعویض سنسور دریچه گاز به مهارت خاصی نیاز ندارد. اما در برخی از مواقع باید بعد از تعویض سنسور موقعیت دریچه گاز، این سنسور را تنظیم کرد. بنابراین قبل از اقدام به تعویض سنسور موقعیت دریچه گاز، باید با مشورت با یک مکانیک، از روند انجام کار کاملا آگاهی پیدا کرد..

• برای تعویض سنسور موقعیت دریچه گاز باید ابتدا اتصال منفی یا مثبت باتری را برداشت که برداشتن اتصال منفی، توصیه می‌شود.
• سوکت سیم سنسور را از روی آن باز می‌کنیم.
• سنسور را روی دریچه گاز پیدا می‌کنیم. اکثر سنسورهای موقعیت دریچه گاز معمولا با دو پیچ در بغل دریچه گاز و در راستای محور پولکی دریچه گاز بسته می‌شوند.
• پیج‌های سنسور را باز کرده و با احتیاط آن را از روی محور پولکی دریچه گاز برمی‌داریم.
• سنسور جدید را روی دریچه گاز و در محل خودش قرار می‌دهیم. دقت می‌کنیم که محور پولکی به درستی در جای خود روی سنسور قرار گیرد.
• پیچ‌های سنسور را می‌بندیم و سوکت سیم آن را وصل می‌کنیم.
• اتصال باتری را دوباره می‌بندیم و محکم‌شدن آن را بررسی می‌کنیم.
• موتور خودرو را روشن کرده و عملکرد صحیح سنسور را تست می‌کنیم. در برخی از مواقع لازم است تا سنسور را تنظیم کرد که این کار به کمی مهارت نیاز دارد.

آیا سنسور دریچه گاز هر خودرو مخصوص همان خودرو است؟

سنسور دریچه گاز در همه خودروها یک وظیفه معلوم و مشخص دارد؛ اما برای هر دریچه گاز و هر موتوری باید از سنسور مخصوص به همان خودرو استفاده کرد. چرا که محل قرارگیری و بسته‌شدن سنسور در جای خود بسیار دقیق است و از جاپیچ‌های بستن سنسور باید کاملا منطبق با دریچه گاز باشد.

حتی با فرض نشستن یک سنسور خودرو در محل بسته‌شدن خودروی دیگر، باز چگونگی اتصال محور سنسور با محور دریچه گاز نیز تا حد زیادی در خودروهای مختلف، متفاوت است که احتمال اتصال این دو بخش با هم را بسیار کم می‌کند.

ضمن اینکه هر خودرویی ممکن است در طول سال‌های تولید، چندین مدل دریچه گاز و سنسور موقعیت دریچه گاز داشته باشد مثل انواع سورن پلاس که حتی امکان استفاده از آنها به جای یکدیگر نیز ممکن نیست. بنابراین می‌توان گفت که سنسور موقعیت دریچه گاز در پیشرانه‌های مختلف، تا حد بسیار زیادی یک قطعه منحصربه‌فرد است.

نتیجه گیری

سنسور موقعیت دریچه گاز یا سنسور دریچه گاز وظیفه دارد تا اطلاعاتی از موقعیت دریچه گاز به کامپیوتر خودرو ارسال کند. کامپیوتر نیز بر اساس اطلاعات این سنسور و اطلاعات به‌دست‌آمده از چندین سنسور دیگر، کارکرد موتور خودرو را تنظیم می‌کند. اهمیت سنسور دریچه گاز بسیار زیاد است. چرا که تنها سنسوری است که مقدار باز بودن و موقعیت پولکی دریچه گاز را بررسی می‌کند و این به معنی بررسی موقعیت تنها ورودی هوا به داخل موتور است.

اما این سنسور ممکن است به‌مرورزمان دچار عیب و ایراداتی شود که نتیجه آن مشکلاتی مثل گاز نخوردن خودرو، تغییر مداوم دور موتور در حین کارکرد پیشرانه به خاطر کارکرد نامنظم، تاخیر بیش از حد در گاز خوردن خودرو، افت شتاب خودرو، کاهش قدرت تولیدی پیشرانه و… از شایع‌ترین آنهاست. ضمن اینکه معمولا با ایراد در این سنسور، چراغ چک ماشین نیز روشن شده و عیب پیش‌آمده را می‌توان در دستگاه دیاگ نیز دید.

نوشته: علیرضا داودی

سوالات متداول

• وظیفه سنسور دریچه گاز چیست؟

این سنسور وظیفه دارد تا اطلاعاتی از موقعیت دریچه گاز و مقدار باز و بسته‌بودن آن را به کامپیوتر خودرو اطلاع دهد تا ECU بر اساس این اطلاعات و اطلاعاتی که از سنسورهای دیگر کسب می‌کند، کارکرد موتور خودرو را تنظیم کند.

• شایع‌ترین نشانه‌ها از ایرادات سنسور دریچه گاز چیست؟

کاهش شتاب خودرو، کاهش قدرت موتور ماشین، روشن‌شدن چراغ چک، تغییر مداوم دور موتور در حالت درجا ناشی از کارکرد نامنظم آن، تاخیر غیرمعمول در گاز خوردن ماشین، افزایش مصرف سوخت و آلایندگی از شایع‌ترین نشانه‌های ایراد در سنسور دریچه گاز است.

• آیا سنسور دریچه گاز قطعه‌ای مصرفی است؟

می‌توان گفت که این سنسور قطعه‌ای مصرفی با عمر تعیین‌نشده است. در صورت خرابی سنسور دریچه گاز، گاهی مواقع می‌توان عیب را برطرف کرد و برخی اوقات تنها راه باقیمانده، تعویض آن است.