فهرست مطالب
کاتالیزور را میتوان به یک شیمیدان در خودرو تشبیه کرد. قطعهای که کار آن، تبدیل گازهای سمی و خطرناک در حال خروج از اگزوز به گازهایی است که در طبیعت وجود دارد تا از این نظر، خطر و آلودگی خودرویی کاهش پیدا کند. اما این قطعه یک قطعه مصرفی است و بعد از مدتی کارکرد با اصطلاحاً پرشدن که به معنی پرشدن ظرفیت شبکه آن هست، باید آن را پیش از فروش خودرو یا استفاده بیشتر از مشاین، تعویض کرد. پرشدن کاتالیزور خودرو با نشانههایی همراه است که از روی آنها میتوان این قضیه را متوجه شد.
کاتالیزور در خودروهای تولید داخل
از نیمههای دهه هشتاد شمسی در خودروهای تولیدی در کشورمان از کاتالیزور که قطعهای به منظور کاهش آلایندگی سوخت بنزین و تبدیل آلایندههای خودرویی به مواد بیضرر استفاده شد. البته برخی از خودروهای قدیمیتر نیز به این قطعه مجهز بودند؛ اما نصب این قطعه روی تمامی خودروها از میانههای دهه هشتاد شمسی اجباری شد. از همان روزها بحثهای مربوط به کاتالیزور و تأثیر آن در قدرت و شتاب ماشین، پرشدن و ریختن کاتالیزور و مواردی از این دست مطرح بوده و تا امروز نیز در بین اهالی فن و خودروسواران دیده میشود. حالا باید دید که پر شدن کاتالیزور چه نشانههایی دارد و به چه معناست و راهکار حل این مشکل چیست.
کارکرد کاتالیزور به زبان ساده
در موتور درونسوز، جدا از گرما و انرژی آزادشده از فرایند سوختوساز، محصولات دیگری نیز به دست خواهد آمد که برخی از آنها باید قبل از ورود به هوای آزاد بیرون، دچار تغییر و تحولاتی شوند. گازهای مونو اکسید کربن یا CO، اکسیدهای نیتروژن و هیدروکربنهای فرار از جمله گازهای سمی و خطرناک این واکنش شیمیایی هستند که باید به گازهایی با خطر کمتر یا بیخطر تبدیل شوند. در داخل کاتالیزور خودرو، فعل و انفعالاتی بر گازهای در حال خروج از موتور خودرو انجام میشود که بسته به کاتالیزور که از نوع احیاکننده یا اکسیدکننده است، متفاوت خواهد بود.
کاتالیزور احیاکننده، اکسیدهای ازت را که سمی و خطرناکند، به مولکولهای بیخطر نیتروژن و اکسیژن تبدیل میکند و کاتالیزور اکسیدکننده نیز با سوزاندن و اکسیدکردن هیدروکربنهایی که از سوختن ناقص سوخت باقی ماندهاند، مولکول آنها را از گاز سمی CO به گاز CO2 که در طبیعت وجود دارد، تبدیل میکند. معمولاً قبل و بعد از کاتالیزور، سنسور اکسیژن ماشین قرار دارد تا وضعیت اکسیژن و در نتیجه عملکرد کاتالیزور بررسی شده و به اطلاع کامپیوتر مرکزی خودرو داده شود.
مفهوم پرشدن کاتالیزور
در داخل کاتالیزور یک سری شبکههای لانهزنبوری قرار دارد که گازهای خروجی از اگزوز با عبور از این شبکهها و واکنشهای شیمیایی با مواد داخل کاتالیزور، به گازهای بی خطری که در داخل هوا وجود دارد، تبدیل میشوند. فارغ از اینکه کاتالیزور با چه روشهایی این کار را انجام میدهد، به مرور این شبکهها مسدود میشوند و یا دچار تغیر حالت و تغییر شکل خواهند شد. به طور ساده میتوان گفت که پرشدن کاتالیزور به معنی بستهشدن مسیر خروج دود است.
- شبکههای لانهزنبوری داخل کاتالیزور ممکن است که بر اثر جمعشدن دوده و کربنهای نسوختهای که از احتراقهای ناقص موتور ناشی شده است، به مرور بسته و کثیف میشوند.
- گاهی مواقع این شبکهها به خاطر گرمای بیش از حد موتور که دلایل مختلفی میتواند داشته باشد، ذوب شده و تغییر شکل میدهند. در نتیجه مسیر خروجی اگزوز بسته شده و این وضعیت در کارکرد موتور به شدت خود را نشان میدهد.
- شبکه لانهزنبوری داخل کاتالیزور ممکن است به مرور زمان یا در اثر برخورد و ضربه فیزیکی دچار شکستگی و ریختن شود. در این حالت اگر کاتالیزور را تکان دهیم، صدای شنریزه را میتوان از آن شنید. این حالت به معنی پایان عمر کاتالیزور است و باید آن را تعویض کرد.
- از آسیبزنندهترین موارد به کاتالیزور که به سرعت باعث گرفتگی و پرشدن آن میشود، روغن سوزی موتور ماشین است. دود غلیظ و سنگین موتوری که روغنسوزی دارد، به راحتی و به سرعت باعث گرفتگی و پر شدن کاتالیزور میشود و حتی میتواند آن را به طور کامل از کار بیندازد. ضمن اینکه در این حالت، مسیر خروج دود نیز تا حد زیادی بسته شده که خود را به صورت کم نفسی موتور نشان خواهد داد.
نشانههای پرشدن کاتالیزور
پرشدن کاتالیزور خودرو، یک سری آثار و علائم را از خود نشان میدهد. نشانههایی مثل روشن شدن چراغ چک ماشین، بوی نامطبوع خروجی از اگزوز، افت قدرت موتور، افزایش مصرف سوخت، گرمکردن موتور و…
روشنشدن چراغ اخطار کاتالیزور ماشین
در برخی از خودروها چراغ هشداردهنده خرابی کاتالیزور نیز وجود دارد و به هر دلیلی اگر کاتالیزور خودرو خراب شود، این چراغ هشداردهنده روشن خواهد شد. البته در اکثر خودروها، این هشداردادن به عهده چراغ چک گذاشته شده است.
کاهش محسوس شتاب و قدرت خودرو
پرشدن و گرفتگی کاتالیزور از دو راه باعث کاهش محسوس قدرت و شتاب ماشین میشود. اول اینکه پرشدن کاتالیزور به شکل یک سد و مانع در راه خروج گازهای اگزوز عمل میکند و همین قضیه باعث کاهش قدرت موتور شده و اصطلاحاً موتور کم نفس میشود. اما پرشدن کاتالیزور از راه دیگری نیز باعث کاهش قدرت موتور و در نتیجه کاهش شتاب ماشین خواهد شد. وقتی کاتالیزور پر میشود، عملکرد خوبی نخواهد داشت و در نتیجه کامپیوتر خودرو، سوختوساز ماشین را بر اساس این شرایط تنظیم میکند که این وضعیت هم باعث کاهش قدرت تولیدی ماشین میشود.
افزایش غیرعادی مصرف سوخت
از دیگر نشانههای پرشدن کاتالیزور، افزایش غیرعادی مصرف سوخت است. وقتی که کاتالیزور پر میشود، کارکرد پیشرانه هم به هم خواهد ریخت و از طرفی، قدرت تولیدی موتور هم کاهش پیدا میکند. ضمن اینکه پرشدن کاتالیزور معمولاً با تنگی نفس موتور خودرو هم همراه خواهد بود. این شرایط در کنار هم باعث افزایش مصرف سوخت خواهند شد. ضمن اینکه پرشدن کاتالیزور که با افت توان موتور همراه میشود، راننده را ترغیب به فشارآوردن به موتور برای کاهش قدرت موتور خواهد کرد که این رویه نیز باز هم باعث افزایش مصرف سوخت خواهد شد.
روشنشدن چراغ چک ماشین
پرشدن کاتالیزور باعث کاهش کارایی آن میشود. کاتالیزور نمیتواند کار خود را به خوبی انجام دهد و در نتیجه سنسور اکسیژنی که در بعضی از خودروها بعد از این قسمت قرار دارد، دادههای متفاوتی نسبت به سنسور اکسیژن قبل از کاتالیزور ارائه میدهد که در مجموع، کامپیوتر خودرو تشخیص میدهد که میزان اکسیژن خروجی از کاتالیزور با مقدار استاندارد آن همخوانی ندارد. در نتیجه این وضعیت و گرفتگی کاتالیزور باعث روشنشدن چراغ چک میشود.
بوی بد شبیه به تخممرغ گندیده
وقتی که کاتالیزور نمیتواند به خوبی وظیفه خود را انجام دهد، به این معنی است که ترکیبات گوگردی موجود در سوخت؛ یعنی گاز هیدروژن سولفید به یک گاز بیضرر تبدیل نشده است. در نتیجه در اثر وجود ترکیبات گوگردی در دود خروجی، بویی شبیه به تخممرغ گندیده از اگزوز خودرو به مشام میرسد.
شنیدهشدن صدای شن یا وزوز
شنیدهشدن صدای وزوز یا شبیه به وجود شن از داخل کاتالیزور به دلیل ریختن شبکه لانهزنبوری داخل آن هست. این شبکه میتواند به دلایل مختلفی از جمله ضربه خوردن و همچنین فرسودهشدن به خاطر حرارت زیاد از هم بپاشد و این حالت را ایجاد کند.
بد کارکردن خودرو خصوصاً در حالت درجا
تخلیه صحیح و کامل دود از موتور در کارکرد آن خصوصاً در حالت درجا، اهمیت زیادی دارد. تنفس موتور به هر دلیلی که مختل شود، میتواند خود را در کارکرد صحیح خودرو نشان دهد. به همین علت هم وقتی مسیر خروج دود با گرفتگی کاتالیزور و پرشدن آن کمی مسدود میشود، موتور خودرو از تنظیم خارج شده و این وضعیت را میتوان در حالت کارکرد درجا نیز مشاهده کرد.
گرمکاری و داغکردن موتور
پرشدن کاتالیزور به معنی گرفتگی مسیر خروج دود است. البته این گرفتگی به این معنا نیست که مسیر خروج دود به طور کلی مسدود میشود؛ اما در تنفس آزاد و استاندارد موتور خودرو، اختلال به وجود خواهد آمد. گرفتگی و خروج سختتر دود از اگزوز و موتور خودرو باعث فشار آمدن به موتور خواهد شد و دمای موتور را بالا میبرد. گرفتگی و پرشدن کاتالیزور و مسیر دود میتواند به حدی دمای داخلی موتور را بالا ببرد که حتی منجر به آسیبدیدن قطعات داخلی حساس مثل پیستونها نیز شود.
نتایج ضعیف در تست آلایندگی
کارکرد کاتالیزور، کاهش آلایندههای خروجی از اگزوز و تبدیل گازهای سمی و مضر تولید شده در جریان احتراق به گازهایی هست که به طور طبیعی در جو و هوا موجود است. حالا اگر کاتالیزور به هر دلیلی از جمله پرشدن نتواند به خوبی کار خود را انجام دهد، گازهای سمی خروجی از اگزوز هم همچنان بدون تغییر وارد هوا میشود. در نتیجه در تستهای معاینه فنی، چنین خودرویی ضعف خود را در بخش کنترل آلایندگی و عیب فنی نشان میدهد.
عمر مفید کاتالیزور
کاتالیزور نیز جزو قطعات مصرفی خودرو به حساب میآید. منتها چون معمولاً خرابی آن به ندرت و کمکم تأثیر خود را نشان میدهد، اکثر افراد تا زمانی که خرابی این قطعه باعث بروز مشکلاتی نشود، از تعویض آن خودداری میکنند. با این وجود، این قطعه نیز یک عمر مفید دارد که حدود 80 تا 100 هزار کیلومتر کارکرد خودرو میشود. این مقدار نیز بسته به سلامت خودرو و کیفیت سوخت میتواند کمتر یا بیشتر شود. معمولاً خودرو بعد از این مقدار کارکرد و گرفتگی برخی از شبکهها و خرابشدن تدریجی کاتالیزور، آثار و علائمی از این وضعیت را از خود نشان میدهد.
راهحل رفع مشکل پرشدن کاتالیزور
پرشدن کاتالیزور به معنی گرفتگی خانههای لانهزنبوری شبکه داخل آن هست. اما گاهی مواقع از این اصطلاحاً برای زمانی که کلاً کاتالیزور خراب شده و باید فقط تعویض شود هم استفاده میشود. از این رو راهحلهای مختلفی برای حل این مشکل وجود دارد.
تمیزکردن کاتالیزور با بازکردن آن و استفاده از شویندههای معمولی و مخصوص
کاتالیزوری که شبکه داخلی آن ریخته است، باید تعویض شود و هیچ راهی به غیر از این برای این قطعه وجود ندارد. اما گاهی مواقع ما شاهد پرشدن کاتالیزور هستیم. در این زمان میتوان با شستن شبکه لانهزنبوری کاتالیزور، مقدار زیادی از آلودگیهای آن را برداشت.
برای شستن کاتالیزور بهتر است از شویندههای مخصوص این کار استفاده کرد تا نتیجه بهتری گرفت. اما شویندههای معمولی که در تمام خانهها نیز در دسترس هستند میتواند تا حد زیادی جوابگو باشد. این شویندهها نباید اثرات و ترکیبات اسیدی قوی داشته باشند. چرا که منجر به خورده شدن شبکه کاتالیزور خواهد شد.
بعد از باز کردن کاتالیزور از جای خود، این قطعه را در ظرف حاوی مواد شوینده قرار میدهیم. این شوینده ممکن است از ترکیب آب و مواد شوینده معمولی و رایجی که در هر خانهای پیدا میشود تشکیل شده باشد و میتواند مواد شوینده مخصوصی باشد که برای شستن کاتالیزور در بازار وجود دارد. معمولاً نیاز است تا یک شبانهروز یا همان 24 ساعت، کاتالیزور در ظرف شوینده قرار داشته باشد. سپس باید آن را آبکشی کرد و این کار بهتر است که با یک آب پرفشار انجام شود.
باید در نظر داشت که اگر از مواد شوینده مخصوص این کار استفاده میشود، باید دستورالعمل نوشته شده روی محصول را کاملاً مطالعه و اجرا کرد تا بهترین نتیجه به دست آید. ضمن اینکه در تمام کارهای فنی و خصوصاً زمان استفاده از مواد شیمیایی باید نکات ایمنی را رعایت کرده و از تجهیزات ایمنی مخصوص آن کار استفاده کرد.
تمیزکردن کاتالیزور بدون باز کردن آن و استفاده از مواد شوینده مخصوص
بازکردن کاتالیزور و شکافتن بدنه آن به منظور تمیزکردن این قطعه، دردسرهای خود را دارد و این کار را کمی سخت میکند. از این رو، روشهایی برای تمیزکردن کاتالیزور بدون باز کردن آن هم وجود دارد. برای تمیزکردن کاتالیزور پرشده بدون بازکردن آن، هم میتوان از مواد شوینده داخل باکی استفاده کرد و هم از دستگاه شوینده کاتالیزور.
برای تمیزکردن کاتالیزور بدون باز کردن آن میتوان از محلولهایی استفاده کرد که درون باک بنزین خودرو ریخته میشود. این محلولها بعد از شرکت در فرایند احتراق موتور، به کاتالیزور میرسند و توانایی تمیزکردن آن را دارند.
همچنین استفاده از بنزین سوپر و رانندگی با دور موتور بالا نیز تا حدودی میتواند در تمیزکردن کاتالیزور مؤثر باشد. اما باید دقت کرد که از ریختن تینر و حلالهای قوی در باک خودرو، خودداری کنیم. تینر میتواند باعث آسیبدیدن قطعات لاستیکی مسیر سوخترسانی شود و همچنین ناخالصیها و آلودگیهای داخل باک را نیز از روی باک جدا کرده و باعث گرفتگی مسیر سوخترسانی و مشکلات اینچنینی میشود. همچنین از یک سری محلولهای تمیزکننده کاتالیزور نیز میتوان استفاده کرد که در داخل هواکش موتور، تزریق میشوند. این روش تمیزکردن کاتالیزور پر شده و این محلولهای پاککننده، عملکرد بهتری از نمونههای داخل باکی دارند.
تمیزکردن کاتالیزور با باز کردن آن و استفاده از دستگاه شوینده
یکی از بهترین روشها برای تمیزکردن کاتالیزور، باز کردن آن از مسیر اگزوز و قراردادن در دستگاه شوینده کاتالیزور است. در این روش باید کاتالیزور را از محل خود باز کرد و آن را در دستگاه مخصوص این کار قرار دارد. استفاده از شویندههای مخصوص و حلال قوی برای تمیزکردن کاتالیزور و شستن آن با فشار زیاد آب، میتواند تا حد بسیار زیادی شبکههای لانهزنبوری گرفته شده کاتالیزور را تمیز کند.
تمیزکردن کاتالیزور با تراش سطح آن
گاهی مواقع بعد از باز کردن کاتالیزور متوجه میشویم که گرفتگی کاتالیزور به صورت سطحی است و فقط مقدار کمی از ابتدای شبکه کاتالیزور از دود و آلودگی پر شده است. میتوان در این حالت با باز کردن شبکه داخلی کاتالیزور و استفاده از دستگاه تراش یا تراشهای دستی، مقداری از سطح آن را برداشت. این کار به مهارت بالایی نیاز دارد و باید تراشیدن سطح کاتالیزور به نحوی باشد که منجر به آسیبدیدن شبکه لانهزنبوری آن نشود. ضمن اینکه چون این کار با باز کردن پوسته و بدنه کاتالیزور انجام میشود، نیاز به مهارت بالایی برای جوشکاری دوباره پوسته دارد. به همین خاطر هم برخی از مکانیکها و اگزوزسازیها از انجام این کار خودداری میکنند. اما در نهایت اگر این کار به درستی صورت بگیرد هم از نظر هزینه و هم کیفیت کاتالیزور، از تعویض این قطعه با نمونههای غیرفابریک بهتر خواهد بود.
راهحل اشتباه مشکل کاتالیزور با حذف آن
از جمله راههایی که برای حذف مسئله کاتالیزور از سوی برخی از افراد پیشنهاد میشود، حذف کاتالیزور است. اما این کار در تمام خودروها به راحتی جوابگو نیست و نیاز است تا تنظیماتی روی کامپیوتر موتور خودرو انجام شود که حذف کاتالیزور باعث به هم ریختن کارکرد موتور نشود. اما این کار اساساً توصیه نمیشود. چرا که آلایندگی پیشرانه را بالا میبرد و عدم تبدیل مواد مضر خروجی از اگزوز به خاطر حذف کاتالیزور، به معنی آلودگی هرچه بیشتر هواست. ضمن اینکه چنین خودروی حتماً از تستهای معاینه فنی خودرو نیز رد خواهد شد. این کار در کشورهای پیشرفته، جریمههای بسیار سنگینی دارد و متأسفانه در کشور ما به خاطر قیمت بالای کاتالیزور، به عنوان یک راهحل در بین خودروسواران، رواج پیدا کرده است.
جمعبندی
کاتالیزور قطعهای ارزشمند است و در رده قطعات مصرفی خودرو قرار دارد. این قطعه معمولاً بعد از طی 80 تا 100 هزار کیلومتر باید تعویض شود. چرا که عناصر تشکیل دهنده این قطعه که در شبکه لانهزنبوری آن قرار گرفتهاند، در واکنشهای شیمیایی کاتالیزور مصرف میشوند و این قطعه دیگر کارایی اول خود را ندارد. ضمن اینکه احتمال آسیب دیدگی های فیزیکی این قطعه نیز وجود دارد. اما گاهی مواقع کاتالیزور به خاطر کارکرد نادرست موتور خودرو دچار عیب و ایرادی به اسم پرشدن کاتالیزور میشود. یعنی ورودیهای شبکه لانهزنبوری این قطعه از آلودگی پر میشود. در این حالت میتوان کاتالیزور را با روشهای مختلفی تمیز کرد.
نویسنده: علیرضا داودی
