بعد از پنچر شدن لاستیک خودرو چه کار کنیم؟

پنچری یکی از اتفاقاتی است که همه رانندگان آن را تجربه کرده و یا تجربه خواهند کرد. با وجودی لاستیک‌های جدیدی که در مقابل پنچری مقاوم‌تر شده‌اند و یا تایرهای فشار صفر که در صورت پنچری بازهم می‌توان با آنها رانندگی کرد، اما هنوز هم درصد بسیار بالایی از تایرهای تولیدی در دنیا از نوع معمولی و تیوبلس هستند. برای بسیاری از رانندگان این سوال مطرح است که «بعد از پنچر شدن لاستیک چه کار کنیم؟» و در صورتی که تشخیص دادیم تایر ماشین پنچر شده است، چه باید کرد تا هم بتوانیم زودتر به مقصد برسیم و هم تایر و رینگ چرخ ماشین آسیب نبیند.

پنچر شدن لاستیک خودرو چیست؟

کلمه‌ای که در فارسی به نام پنچر از آن استفاده می‌کنیم، در حقیقت فارسی شده کلمه Puncture لاتین است. این کلمه به معنی سوراخ‌شدن بوده و در زبان فارسی نیز به همین معنی و برای وقتی که تایر ماشین فشار باد خود را از دست می‌دهد، کاربرد دارد.

تایر خودروهای امروزی به طور کلی از سه دسته هستند.

• تایرهای فشار صفر یا ران‌فلت که تعداد کمی از خودروها از این لاستیک‌ها استفاده می‌کنند. این تایر، قیمت بسیار بالایی دارد و امکان طی‌کردن مسافت با آنها حتی در صورت پنچری نیز ممکن است. درصد بسیار کمی از خودروها که عمدتا خودروهای لوکس و گران‌قیمت هستند، از این تایر استفاده می‌کنند.
• دسته دوم، تایرهای تیوبلس هستند که بیش از نیم‌قرن از معرفی آنها می‌گذرد. این تایرها به شکل کاملی با رینگ چرخ آب‌بندی می‌شوند و امکان فرار هوا از آنها ممکن نیست. در نتیجه نیازی به تیوب ندارند. ایمنی تایرهای تیوبلس از انواع تیوبدار بیشتر است و امکان ترکیدگی آنها بسیار کمتر بوده و به همین خاطر هم طرفداران زیادی دارد. در صورت پنچری با این تایرها، می‌توان تا قبل از خوابیدن تایر به طور کامل، با سرعت مطمئنه و متناسب با وضعیت تایر، رانندگی کرد. همچنین در بسیاری از مواقع می‌توان تایر را باد زده و خود را تا اولین آپاراتی رساند.
• دسته سوم که هنوز هم در دنیا تولید و استفاده می‌شود، تایرهای تیوبدار معمولی هستند. البته لزوم وجود تیوب با این لاستیک‌ها بیشتر به خاطر رینگ چرخ آنهاست وگرنه امکان تیوبلس بودن اکثر تایرهای تولیدی، ممکن است. ضمن اینکه در بعضی اوقات، با پنچری شدید یک تایر دیگر امکان تیوبلس بودن آن نیست و مجبور به انداختن تیوب در آن می‌شویم. پس می‌توان نتیجه گرفت که هم نوع تایر و هم نوع رینگ در تیوبلس بودن یک چرخ مؤثر است و البته آسیب‌دیدگی شدید یک تایر، ممکن است امکان استفاده از آن را به صورت تیوبلس از بین ببرد.

پس برای اینکه ببینیم با یک تایر پنچر شده باید چه رفتاری داشت، لازم است تا ابتدا نوع آن تایر را تشخیص بدهیم که از نوع تیوبلس است یا تیوبدار یا ران‌فلت

اقدامات لازم و ضروری بعد از پنچری لاستیک خودرو

پنچری ماشین یک اتفاق رایج و عادی است که اگر با آن به شکل درستی برخورد کنیم، هم تایر آسیبی نخواهد دید و هم کمترین مشکلات را در پی خواهد داشت.

۱- توقف خودرو با خونسردی و آرامش

اگر خودرو متوقف باشد و متوجه پنچری لاستیک آن شویم که مشکلی نیست و یک پله جلو هستیم. اما اگر در حرکت بودیم و متوجه شدیم که لاستیک ماشین پنچر شده است، با حفظ خونسردی و رعایت نکات ایمنی در کنار مسیر توقف می‌کنیم. برای توقف در کنار مسیر و جاده باید نکات ایمنی آن را رعایت کنیم.

مثلاً اگر در یک بزرگراه و یا خیابان شلوغ هستیم، باید حتی‌الامکان در جایی که کمترین مزاحمت را برای دیگر خودروها دارد و ایمن‌تر از دیگر نقاط هست، توقف کنیم. بعد از توقف خودرو، فلاشرها را روشن می‌کنیم و علائم هشداردهنده را نیز در پشت ماشین و با فاصله چندین متری قرار دهیم که دیگران متوجه توقف و خرابی ماشین ما شوند.

۲- بررسی وضعیت

وضعیت تایر پنچر شده را بررسی می‌کنیم تا ببینیم آیا امکان ادامه مسیر و رسیدن به یک آپاراتی را با آن داریم و یا خیر. ضمن اینکه باید ببینیم تایر پنچر شده از نوع تیوبلس است و یا تیوبدار که این قضیه اهمیت زیادی دارد.

۳- تصمیم‌گیری برای ادامه مسیر و یا تعویض لاستیک

بعد از بررسی وضعیت تایر باید تصمیم بگیریم که آیا امکان ادامه مسیر تا رسیدن به یک آپاراتی و تعمیرگاه را با لاستیک پنچرشده و کم‌باد داریم و یا خیر. این تصمیم کاملا به مسیر حرکت و همچنین وضعیت تایر ماشین بستگی دارد و باید بدانیم که رانندگی با یک تایر بسیار کم‌باد هم خطرناک هست و هم به لاستیک آسیب می‌زند؛ بنابراین باید وضعیت تایر را دقیق بسنجیم.

۴- باد زدن لاستیک و یا تعویض آن

اگر تایر ما از نوع تیوبلس هست و هنوز مقدار زیادی از هوا را در خود دارد، با توجه به سلامت تایر می‌توان مقداری از مسیر را پیمود. اما اگر تایر ما از نوع تیوبدار است و یا لاستیک مقدار زیادی از هوای خود را از دست داده، بهتر است تا آن را سریعا تعویض کنیم.

همچنین گاهی مواقع با کوچک بودن محل پنچری و همچنین همراه‌داشتن پمپ باد، می‌توان تایر را باد زده و با همان تایر پنچر تا رسیدن به یک تعمیرگاه و آپاراتی رانندگی کرد. انتخاب این کار و تصمیم برای ادامه مسیر و یا تعویض آن، به‌همراه‌داشتن کمپرسور باد و همچنین وضعیت تایر و مقدار پنچری آن مربوط می‌شود.

۵- تصمیم برای تعویض تایر

برای تعویض تایر باید لوازم مورد نیاز را آماده کنیم. جک، آچارچرخ، مثلث خطر، دنده پنجم، دستکش و تایر زاپاس را آماده می‌کنیم. مثلث خطر را چندین متر قبل از خودرو قرار می‌دهیم تا دیگر خودروها متوجه حضور ما شوند. اگر مثل خطر نداریم می‌توانیم از دیگر وسایل و حتی چندین تکه سنگ به عنوان علائم هشداردهنده استفاده کنیم.

بهتر است تا کار تعویض تایر را با دستکش انجام دهیم. در جلو و پشت یک چرخ از ماشین، دو قطعه مانع برای جلوگیری از حرکت خودرو به عقب و یا جلو در زمان جک زدن ماشین، استفاده می‌کنیم. گیربکس ماشین را در دنده یک یا دو و یا وضعیت دنده پارک قرار داده و ترمزدستی را نیز درگیر می‌کنیم تا خودرو بعد از جک زدن، به سمت جلو و یا عقب حرکت نکند.

جک را در بهترین محل برای بلندکردن ماشین قرار می‌دهیم. این محل کاملاً به نوع جک ماشین بستگی دارد و می‌توان آن را در دفترچه راهنمای خودرو نیز مطالعه کرد. همچنین از جک زدن در زیر ماشین در مسیرهای شیبدار جدا خودداری کنیم و اگر در یک مسیر شیبدار هستیم، خودرو را با سرعت کم به یک مکان مناسب‌تر حرکت دهیم.

قبل از بلندشدن ماشین و در زمانی که هنوز تایر با زمین کاملاً در تماس است، پیچ‌های چرخ را کمی باز می‌کنیم. سپس جک زده و ماشین را از روی زمین بلند کرده، پیچ‌ها را با استفاده از آچارچرخ تا انتها بازکرده و تایر را خارج می‌کنیم.

تایر زاپاس را روی محور ماشین قرار داده و پیچ‌ها را با دست تا انتهای آنها می‌بندیم. در این مرحله می‌توان از آچارچرخ هم برای بالابردن سرعت کار استفاده کرد. بعد از بستن تمام پیچ‌ها، آنها را به شکل ضربدری محکم کرده و سپس جک را پایین می‌آوریم و از زیر ماشین خارج می‌کنیم. دوباره تمام پیچ‌ها را با آچارچرخ کاملاً محکم می‌کنیم.

لاستیک زاپاس و دیگر وسایل را جمع کرده و مسیر جاده را نیز از آثار و علائمی که قرار داده‌ایم، کاملاً تمیز می‌کنیم تا برای دیگر خودروها خطری ایجاد نشود.

بهتر است تا بعد از طی چند ده کیلومتر، دوباره یک‌بار دیگر پیچ چرخ تعویض شده را آچارکشی کنیم. همچنین توصیه می شود اگر زیاد در جاده ها تردد داریم، یک اهرم قوی برای کمک به آچارچرخ برای بازکردن پیچ های چرخ به همراه داشته باشیم. چرا که آپاراتی‌ها با بکس بادی که قدرت بسیار زیادی دارد، پیچ ها را سفت می‌کنند که بازکردن آنها با آچار چرخ برای بسیاری از افراد غیرممکن است.

خطرات رانندگی با لاستیک پنچر

رانندگی با لاستیک کم‌باد، مشکلات و مضرات خود را دارد. این کار باعث سایش شدید تایر شده و گرمای تولیدی در تایر به حدی بالا می‌رود که حتی می‌تواند منجر به ترکیدن آن شود.

همچنین رانندگی با لاستیکی که حجم زیادی از هوای خود را از دست داده و کم بادی و پنچری آن را می‌توان با چشم تشخیص داد، باعث شکستن دیواره تایر می‌شود. در این وضعیت، فشار و وزن ماشین روی دیواره تایر می‌افتد و دیگر هوایی درون لاستیک نیست که به دیواره تایر برای تحمل این وزن، کمک کند. دیواره تایر دارای تعداد لایه‌های کمتری نسبت به کف لاستیک هست و در نتیجه آسیب‌پذیری این بخش بیشتر خواهد بود. در نتیجه این وضعیت، دیواره تایر می‌شکند و آسیب خواهد دید. از مهم‌ترین علل دوپوسته شدن لاستیک از بغل، همین قضیه یعنی رانندگی با باد بسیار کم هست.

در تایرهای دارای تیوب نیز، رانندگی در حالت پنچری می‌تواند آسیب‌ها و خسارات بیشتری ایجاد کند. در این تایرها، تیوب دچار سایش زیاد می‌شود و عامل پنچری می‌تواند به چندین قسمت دیگر تیوب نیز آسیب وارد کند. ضمن اینکه احتمال کنده‌شدن والو باد در حالت شدید و با ترمز زدن‌های شدید در این وضعیت نیز وجود دارد که تیوب را کاملاً بی‌استفاده خواهد کرد.

لاستیک زاپاس فرغونی چیست؟

در خودروهای امروزی از تایر زاپاس باریکی استفاده می‌شود که به آن زاپاس فرغونی می‌گوییم. این تایر از لاستیک اصلی ماشین کوچک‌تر است و بر روی آن هم علائم خاص و نوشته‌هایی وجود دارد که طرز استفاده از آن را نشان می‌دهد. تایر زاپاس فرغونی در واقع یک لاستیک موقت است و باید به سرعت با تایر اصلی و استاندارد ماشین، جایگزین شود.

در واقع شرکت‌های خودروسازی با توجه به وجود تایرهای تیوبلس و ران فلت که پنچری لاستیک‌ها را بسیار کمتر کرده‌اند و از آنجا که امروزه بسیاری از خودروها شاید کمتر از تعداد انگشتان دست از لاستیک زاپاس خود استفاده کنند، تایر زاپاس ماشین را به صورت موقت طراحی کرده‌اند. این تایرها هم ابعاد کوچک‌تری دارند که استفاده از آنها را در زمان پنچری و تعویض لاستیک خودرو راحت‌تر می‌کند و هم وزن کمتر آنها، خودرو را سبک‌تر خواهد کرد. ضمن اینکه با تعویض آنها، راننده مجبور است تا به سرعت لاستیک اصلی خودرو را تعمیر کرده و جایگزین کند.

همچنین این تایر برای کارخانه خودروساز، هزینه کمتری خواهد داشت که منجر به کاهش هزینه‌های تولید، کاهش قیمت ماشین و افزایش سود سازنده خواهد شد.

تایر زاپاس فرغونی، معمولاً برای طی مسافت کوتاه تا رسیدن به آپاراتی طراحی شده است و به همین خاطر توصیه شده که با آن با سرعت بیش از 80 کیلومتر در ساعت، رانندگی نکنیم.

ضمنا دقت داشته باشیم که اگر سایز قدی تایرهای خودرو با استیک زاپاس فرغونی همخوانی ندارد (مثل وقتی که تایرهای ماشین را با یک سایز بزرگ‌تر و یا کوچک‌تر تعویض کرده‌ایم) و لاستیک پنچر شده در محور محرک خودرو هست، باید از تایر یک محور دیگر به جای تایر پنچرشده استفاده کنیم و زاپاس فرغونی را در محور غیرمحرک قرار دهیم. استفاده از تایرهایی با ارتفاع غیریکسان در محور محرک برای مدت و مسیر طولانی می‌تواند به مجموعه قطعات دیفرانسیل آسیب وارد کند.

مزایای سیستم کنترل فشار باد تایر (TPMS)

اطلاع از چندوچون وضعیت فشار باد درون تایرها، هر چند که برای خیلی‌ها چندان اهمیت بالایی ندارد، اما اگر به مزایا و معایب تنظیم درست فشار باد تایر آگاه باشیم، هیچ‌گاه به‌سادگی از کنار آن نخواهیم گذشت. افزایش فشار باد تایر می‌تواند جدا از اثرگذاری بر کیفیت سواری خودرو، خطرات ناشی از ترکیدن آن را نیز به همراه داشته باشد و کاهش این فشار نیز می‌تواند باعث فرسودگی سریع‌تر تایر، آسیب‌دیدگی سیستم تعلیق و رینگ خودرو، کاهش لذت رانندگی، افزایش مصرف سوخت و … شود. با توجه به اهمیت این قضیه خصوصاً در خودرو های سنگین، سیستم TPMS که مخفف عبارت tire pressure monitoring system است به میان آمد. این سیستم به کنترل و مانیتورینگ باد تایرها می‌پردازد و در صورتی که از یک حد بحرانی عبور نماید، با اخطار به راننده اطلاع می‌دهد.

این سیستم به دو روش کلی عمل می‌کند؛ مستقیم و غیرمستقیم. در روش مستقیم، از سنسورهای سیستم ABS استفاده می‌شود. به این صورت که وقتی چرخی دچار کاهش یا افزایش فشار باد می‌شود، در اندازه آن نیز تغییرات ایجاد شده و محیط آن عوض خواهد شد. این تغییرات اندازه باعث تغییر در سرعت دورانی آن می‌شود که با استفاده از سنسورها و حسگرهای سیستم ABS قابل شناسایی است. از آن جایی این حسگر که نمی‌تواند کم‌باد شدن ناگهانی همه چرخ‌ها را تشخیص دهد، از دور خارج شده است و یک سیستم منسوخ شده محسوب می‌شود.

در نوع غیرمستقیم آن، با نصب سنسورهای دما و فشار درون تایر، اطلاعات هر چرخ به طور مجزا توسط امواج رادیویی به ECU خودرو منتقل می‌شود و در صفحه نمایشگر و یا مجموعه پشت آمپر به اطلاع راننده می‌رسد. از مهم‌ترین مزایای این سیستم، بیان فشار باد تایر به طور مجزا برای هر چرخ است.

آموزش پنچرگیری لاستیک تیوبلس

امروزه که اکثر لاستیک خودروها از نوع تیوبلس است، گرفتن پنچری آنها نیز راحت‌تر و با کمی مهارت قابل‌انجام است. پیداکردن مهارت پنچرگیری لاستیک‌های تیوبلس یک امر ضروری خصوصاً برای افرادی است که قصد مسافرت در مسیرها و جاده‌های خلوت را دارند و یا اقدام به بیراهه‌نوردی می‌کنند.

کیت پنچرگیری تایرهای تیوبلس از سه جز تشکیل می‌شود که شامل نخ پنچرگیری، درفش برای صاف و تمیزکردن محل پنچری و همچنین اهرم نخ زن هست.

بعد از خارج‌کردن عامل پنچری، ابتدا با درفش محل پنچری لاستیک را تمیز کرده و سوراخ آن را کمی باز می‌کنیم تا بتوان با کمک نخ زن، نخ پنچرگیری را وارد سوراخ ایجاد شده کرد. درفش را چندین بار داخل و خارج سوراخ پنچری می‌کنیم تا این قسمت با سایز نخ ما متناسب شود. البته باید در نظر داشت که اگر سوراخ پنچری بزرگ‌تر از سایز نخ باشد، شاید امکان پنچرگیری خودرو با نخ ممکن نباشد و یا احتیاج باشد که کمی ترفند و مهارت مثل گذاشتن دو نخ روی ‌هم پیاده کنیم.

سپس اهرم نخ زن را گرفته و نخ را از داخل آن عبور می‌دهیم. سعی کنیم که نخ کاملاً مساوی بین هر دو طرف اهرم نخ زن قرار بگیرد. سپس اهرم را با فشار وارد سوراخ پنچری می‌کنیم. اهرم را کمی چرخاه تا هر دو طرف نخ کاملاً در هم تنیده شود. بعد از این کار باید با سرعت و توان بالا، اهرم را به طور ناگهانی به بیرون بکشیم تا اهرم از نخ جدا شود اما نخ را با خود به بیرون از سوراخ پنچری نیاورد. در نهایت باید مقدار اضافه نخ را با استفاده از یک ابزار مثل چاقو، تیغ و یا سیمچین، قطع کنیم.

استفاده از ادوات پنچرگیری و پمپ باد

در بسیاری از خودروهای امروزی، پمپ باد نیز به عنوان لوازم‌یدکی حتی از سوی شرکت سازنده خودرو وجود دارد. چرا که با داشتن تایرهای تیوبلس در بسیاری از مواقع می‌توان با بادزدن دوباره لاستیک پنچر شده، تا رسیدن به یک تعمیرگاه، ادامه مسیر داد.

این پمپ بادها برق خود را از فندکی ماشین و یا سر باتری‌ها می‌گیرند. با داشتن پمپ باد و مهارت استفاده از آن، در بسیاری از مواقع نیازی به تعویض لاستیک نخواهیم داشت.

در ساده‌ترین حالت ممکن می‌توان با پمپ باد، تایر را دوباره باد زد و خود را به مقصد و یا یک تعمیرگاه رساند. اما این پمپ بادها، گاهی مواقع با اسپری‌های پنچرگیری نیز همراه هستند. این اسپری‌ها را یا باید به طور مستقیم از والو باد به داخل لاستیک ریخت و یا با قرارگیری در روی پمپ باد، به همراه هوایی که به داخل لاستیک می‌رود، به تایر تزریق خواهد شد. سپس باید باد لاستیک را در وضعیت استاندارد آن تنظیم کنیم.

در بسیاری از مواقع بهتر است تا جسمی را که داخل لاستیک رفته و باعث پنچری آن شده است را از جای خود خارج نکنیم. خارج‌کردن جسم از داخل لاستیک باعث تشدید سرعت و شدت خروج هوا از تایر می‌شود و در نتیجه، لاستیک خودرو، زودتر فشار خود را از دست می‌دهد. پس بهتر است تا رسیدن به یک آپاراتی، جسمی را که باعث پنچری لاستیک شده را از جای خود خارج نکنیم. حتی اگر پمپ باد نیز همراه داریم، جسم خارجی را از جای خود روی لاستیک خارج نکنیم. البته این وضعیت برای تایرهایی که دارای تیوب هستند کاملاً متفاوت است و بودن جسم خارجی در لاستیک و حرکت با آن می‌تواند به طور دائم به تیوب آسیب برساند.

نتیجه گیری

امروزه با وجود لاستیک‌های تیوبلس، مقدار پنچری خودروها نیز بسیار کمتر شده است. این لاستیک‌ها به راحتی و حتی در بسیاری از مواقع بدون نیاز به بازکردن آنها، پنچرگیری می‌شوند. اما گاهی مواقع نیاز به تعویض تایر است که باید این کار را تمرین کرده تا در زمان نیاز، بتوانیم به‌تنهایی تایر ماشین را تعویض کنیم. همچنین همراه‌داشتن یک پمپ باد خودرویی مناسب و باکیفیت می‌تواند در بسیاری از مواقع، کمک بسیار بزرگی برای ما باشد. نوع تایر خودرو خود را از نظر تیوبلس بودن و یا تیوب دار بودن بشناسیم و با مشورت از یک کارشناس و مکانیک، نحوه برخورد با تایر پنچرشده را مرور کنیم. به‌غیراز مواردی که مطمئن هستیم می‌توانیم با تایر پنچر شده و کم‌باد تا یک مسافت مطمئن را طی کنیم، در هیچ حالتی این کار را انجام ندهیم. خصوصاً رانندگی با سرعت بالا با تایر کم‌باد و پنچر شده، می‌تواند بسیار خطرناک باشد و خودرو را از کنترل و پایداری خارج کند.

سوالات متداول

• آیا می‌توان هر جایی از لاستیک را با نخ زدن، پنچرگیری کرد؟
  توصیه می‌شود که اگر پنچری لاستیک در دیواره‌های آن هست، به خاطر ساختار خاص دیواره‌ها از روش نخ زدن برای پنچری استفاده نکنیم. چرا که این کار ممکن است باعث بیشترشدن محل سوراخ و آسیب شود.
• حرکت با تایر پنچرشده چه خطراتی دارد؟
  حرکت با تایر پنچرشده می‌تواند باعث انحراف و ناپایداری خودرو در سرعت های بالا شود. ضمن اینکه سایش لاستیک به شدت بالا می‌رود و حتی ممکن است با شکستن دیواره لاستیک، آن را کاملا بی‌مصرف کند.

نویسنده: علیرضا داودی