علت کار نکردن دور تند و کند فن رادیاتور؛ علائم و راهکارها
فن خنک‌کننده رادیاتور یکی از مهم‌ترین اجزای سیستم خنک‌کاری موتور است. وظیفه این فن، عبور یک جریان هوای شدیدتر از میان رادیاتور در شرایطی است که جریان هوای طبیعی برای خنک‌کردن مایع داخل رادیاتور کافی نیست. این موضوع به‌خصوص هنگام توقف خودرو، حرکت در ترافیک، رانندگی با سرعت پایین یا در هوای گرم اهمیت پیدا می‌کند. اما برای اینکه شدت جریان مورد استفاده در فن تاحدامکان کاهش پیدا کند و فن باتوجه‌به نیاز موتور و دمای آب رادیاتور کار کند، کارکرد فن‌ها را با دو سرعت متفاوت طراحی می‌کنند و یا در برخی از خودروهای امروزی، سرعت فن از ECU گرفته می‌شود تا به صورت پیوسته، این سرعت تنظیم شود. اما گاهی مواقع به دلایل فنی، یکی از دورها فن از کار می‌افتد که در اکثر مواقع باعث گرم‌کردن ماشین خواهد شد. کار نکردن دور تند و کند فن رادیاتور می‌تواند آسیب‌هایی به موتور ماشین بزند و به همین دلیل باید آن را سریعاً عیب‌یابی کرده و برطرف کنیم.
دور تند و دور کند فن رادیاتور چیست؟
در بسیاری از خودروها فن رادیاتور فقط با یک سرعت مشخص کار نمی‌کند و بسته به دمای موتور و شرایط کاری، در دو یا چند سرعت مختلف فعالیت دارد. معمولاً از این سرعت‌ها با عنوان دور کند و دور تند فن رادیاتور یاد می‌شود. البته نحوه ایجاد این سرعت‌ها در همه خودروها یکسان نیست. در بعضی خودروها یک موتور فن با کمک مقاومت و رله در سرعت‌های مختلف کار می‌کند، در بعضی مدل‌ها چند رله وظیفه تغییر مسیر برق را بر عهده دارند و در خودروهای جدیدتر نیز ممکن است سرعت فن توسط یک ماژول الکترونیکی و به‌صورت پیوسته کنترل شود.
به همین دلیل، وقتی می‌بینیم فن رادیاتور کار نمی‌کند، نباید بلافاصله نتیجه بگیریم که موتور فن سوخته است. ممکن است خود موتور کاملاً سالم باشد؛ اما دور کند به دلیل خرابی مقاومت فن از کار افتاده باشد، یا یک رله، فیوز، سوکت یا سیم‌کشی دچار مشکل شده باشد. حتی در خودروهای مجهز به کنترل الکترونیکی فن، ایراد می‌تواند مربوط به ماژول کنترل یا فرمانی باشد که از ECU دریافت می‌شود.
از طرف دیگر، ممکن است که فن در یک دور به‌درستی کار کند؛ اما دور دیگر از کار افتاده باشد. مثلاً فن در ترافیک با دور کند روشن نمی‌شود و تنها زمانی که دمای موتور بالاتر می‌رود، ناگهان با صدای زیاد روی دور تند شروع به کار می‌کند. در این حالت احتمال دارد خود فن سالم باشد و مشکل فقط در مدار دور کند وجود داشته باشد. بنابراین اصطلاح دور کند و دور تند بیشتر بیانگر دو سطح مختلف عملکرد سیستم و حالت تغییر در سرعت کارکرد فن است و نباید تصور کرد که تمام خودروها دقیقاً از یک مدار الکتریکی استفاده می‌کنند.
حتی در برخی خودروها ممکن است دو فن وجود داشته باشد و آنچه به عنوان دور کند و دور تند می‌شناسیم، در واقع از روشن‌شدن یک یا هر دو فن با ترکیب‌های مختلف ایجاد شود.
فن رادیاتور چگونه دور کند و دور تند ایجاد می‌کند؟
قبل از بررسی خرابی دور تند و کند فن رادیاتور، باید بدانیم منظور از دور کند و دور تند دقیقا چیست. در ساده‌ترین حالت، فن رادیاتور یک موتور الکتریکی است که با دریافت برق می‌چرخد. هرچه شرایط تغذیه موتور تغییر کند، سرعت چرخش آن نیز می‌تواند تغییر کند. یکی از روش‌های رایج برای ایجاد دور کند، استفاده از مقاومت فن در مسیر تغذیه موتور است.
این مقاومت با ایجاد افت ولتاژ در مدار، جریان و در نتیجه سرعت موتور را کاهش می‌دهد. وقتی سیستم به خنک‌کاری بیشتری نیاز داشته باشد، مدار دور تند فعال می‌شود و موتور فن از مسیر دیگری تغذیه می‌شود تا بتواند با سرعت بیشتری بچرخد.
در بعضی خودروها نیز چند رله در کنار یکدیگر کار می‌کنند و با تغییر مسیر اتصال موتور فن، سرعت آن را تغییر می‌دهند. در این خودروها ممکن است یک رله به‌تنهایی مسئول یک دور نباشد و ترکیب وضعیت چند رله، سرعت نهایی فن را مشخص کند.
اما همه خودروها چنین ساختاری ندارند. در خودروهای جدیدتر ممکن است موتور فن به یک ماژول کنترل الکترونیکی مجهز باشد. این ماژول می‌تواند سرعت فن را بر اساس فرمان ECU تغییر دهد و حتی به‌جای دو سرعت ثابت، سرعت فن را در چند مرحله یا به‌صورت پیوسته کنترل کند.
علائم خرابی دور کند فن رادیاتور چیست؟
خرابی دور کند فن رادیاتور معمولاً زمانی خودش را نشان می‌دهد که خودرو در شرایطی قرار می‌گیرد که جریان هوای طبیعی کمی وجود دارد. فرض کنید خودرو در جاده با سرعت مناسب حرکت می‌کند و دمای موتور کاملاً عادی است، اما وقتی وارد ترافیک می‌شوید، عقربه دمای آب شروع به بالارفتن می‌کند. در این شرایط یکی از مواردی که باید بررسی شود، عملکرد دور کند فن است.
در حالت عادی، فن باید پیش از رسیدن دمای موتور به محدوده خطرناک، با سرعت مناسب وارد مدار شود و حرارت اضافی را از رادیاتور دفع کند. اگر دور کند کار نکند، ممکن است فن تا زمانی که دما بیشتر بالا برود خاموش بماند. سپس با رسیدن دما به محدوده فعال‌شدن دور تند، فن ناگهان با سرعت زیاد شروع به کار کند. در نتیجه ممکن است راننده با خودش بگوید که فن که کار می‌کند، پس مشکلی ندارد. اما در واقع یکی از مراحل عملکرد سیستم از کار افتاده است.
یکی از نشانه‌های رایج خرابی دور کند این است که فن فقط با صدای زیاد و سرعت بالا روشن می‌شود. اگر در شرایطی که معمولاً باید فن با سرعت پایین کار کند، فن خاموش است و بعد ناگهان با دور بالا وارد مدار می‌شود، مدار دور کند باید بررسی شود. البته تشخیص قطعی تنها بر اساس صدای فن امکان‌پذیر نیست، زیرا نقطه فعال‌شدن دورهای مختلف در خودروها متفاوت است.
علائم خرابی دور تند فن رادیاتور چیست؟
خرابی دور تند معمولاً زمانی خودش را نشان می‌دهد که موتور به ظرفیت بیشتری از خنک‌کاری نیاز دارد. ممکن است دور کند فن به‌درستی کار کند و دمای موتور در شرایط عادی ثابت بماند، اما وقتی دما بیشتر افزایش پیدا می‌کند، سرعت فن زیاد نشود. این مشکل می‌تواند در ترافیک سنگین، هوای بسیار گرم، استفاده طولانی از کولر یا زمانی که موتور تحت بار زیادی قرار دارد، بیشتر مشخص شود.
برای مثال، ممکن است خودرو در ترافیک معمولی مشکلی نداشته باشد، اما بعد از مدتی دمای موتور از محدوده عادی بالاتر برود و فن همچنان با همان سرعت پایین کار کند. در این حالت باید بررسی شود که آیا فرمان فعال‌شدن دور بالاتر صادر می‌شود یا خیر. اگر دور تند فن از کار افتاده باشد، احتمال افزایش بیش از حد دمای موتور بیشتر است؛ زیرا ممکن است دور کند به‌تنهایی توانایی دفع حرارت تولیدشده توسط موتور را نداشته باشد.
علت کار نکردن دور تند و کن فن رادیاتور چیست؟
اگر دور تند و کند فن رادیاتور کار نمی‌کنند، مسیر عیب‌یابی کمی متفاوت می‌شود. در این حالت ابتدا باید مواردی که بین دو دور مشترک هستند بررسی شوند. فیوز اصلی فن، تغذیه برق، اتصال بدنه، سوکت اصلی، سیم‌کشی مشترک و خود موتور فن از جمله این موارد هستند. اگر یک فیوز مشترک برای موتور فن وجود داشته باشد و آن فیوز بسوزد، طبیعتاً هیچ‌کدام از دورها فعال نخواهند شد. همین موضوع درباره اتصال بدنه نیز صدق می‌کند. اگر اتصال بدنه موتور فن ضعیف یا قطع شده باشد، ممکن است موتور اصلاً نتواند جریان موردنیاز خود را دریافت کند.
در چنین شرایطی بررسی مستقیم برق ورودی به فن می‌تواند کمک زیادی کند. اگر برق و بدنه مناسب به موتور فن می‌رسد؛ اما موتور نمی‌چرخد، احتمال خرابی خود موتور بیشتر می‌شود. اما اگر برق مناسب به موتور نمی‌رسد، نباید فوراً موتور فن را تعویض کرد؛ باید مسیر برق‌رسانی و مدار کنترل را پیدا کرد.
چرا دور کند فن رادیاتور کار نمی‌کند؛ ولی دور تند فن رادیاتور سالم است؟
این یکی از رایج‌ترین حالت‌های خرابی فن است. اگر دور تند به‌درستی کار می‌کند، نشان می‌دهد که خود موتور فن حداقل توانایی چرخش با سرعت بالا را دارد. در خودروهایی که از مقاومت فن برای ایجاد دور کند استفاده می‌کنند، مقاومت فن یکی از اولین قطعاتی است که باید بررسی شود.
ممکن است مقاومت به دلیل حرارت زیاد بسوزد یا مسیر داخلی آن قطع شود. در این حالت مدار دور کند از بین می‌رود؛ اما مسیر دور تند که مقاومت را دور می‌زند، همچنان فعال باقی می‌ماند. نتیجه این می‌شود که فن در دمای پایین‌تر روشن نمی‌شود و فقط زمانی که دمای موتور به محدوده فعال‌شدن دور تند برسد، با سرعت زیاد شروع به کار می‌کند. البته مقاومت تنها احتمال نیست. رله مربوط به مدار دور کند، سوکت مقاومت، سیم‌کشی و اتصالات نیز باید بررسی شوند.
در سیستم‌هایی که چند رله برای کنترل فن استفاده می‌کنند، باید نقشه مدار همان خودرو بررسی شود؛ زیرا ممکن است یک رله در بیش از یک حالت عملکرد نقش داشته باشد.
چرا دور تند فن رادیاتور کار نمی‌کند؛ ولی دور کند فن رادیاتور سالم است؟
اگر دور کند فن کار می‌کند؛ اما با افزایش دما، دور تند فعال نمی‌شود، باید مدار مربوط به سرعت بالاتر بررسی شود. در این شرایط فیوز، رله‌ها، سیم‌کشی و اتصالات مربوط به دور تند در اولویت بررسی قرار دارند. اما خود موتور فن نیز کاملاً از فهرست احتمالات خارج نمی‌شود. موتورهای فرسوده ممکن است در سرعت پایین کار کنند؛ اما در سرعت بالا عملکرد مناسبی نداشته باشند.
برای مثال اگر زغال‌های موتور، کلکتور یا یاتاقان‌ها فرسوده شده باشند، موتور ممکن است در دور پایین بدون مشکل بچرخد؛ اما هنگام نیاز به سرعت و جریان بیشتر، دچار مشکل شود. به همین دلیل اگر فن صدای غیرعادی دارد، دیر راه می‌افتد، لرزش دارد یا سرعت آن نسبت به گذشته کمتر شده است، خود موتور فن نیز باید بررسی شود.
خرابی مقاومت فن چگونه باعث کار نکردن دور کند فن رادیاتور می‌شود؟
مقاومت فن معمولاً قطعه‌ای است که در زمان فعالیت دور کند، انرژی الکتریکی را به گرما تبدیل می‌کند. به همین دلیل در بسیاری از خودروها محل نصب آن به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که بتواند گرمای تولیدشده را دفع کند.
این قطعه ممکن است به‌مرورزمان، بر اثر گرمای زیاد، رطوبت، خوردگی یا خرابی الکتریکی دچار مشکل شود. اگر مقاومت قطع شود، مسیر دور کند دیگر نمی‌تواند موتور را به شکل موردنظر تغذیه کند.
یک علامت نسبتاً مشخص این است که فن فقط با دور تند وارد مدار می‌شود. برای مثال در ترافیک فن خاموش می‌ماند، اما بعد از بالارفتن بیشتر دمای موتور ناگهان با صدای زیاد روشن می‌شود. البته این نشانه به‌تنهایی برای اعلام خرابی مقاومت کافی نیست؛ زیرا خرابی رله یا سیم‌کشی مدار دور کند نیز می‌تواند دقیقاً همین رفتار را ایجاد کند.
رله فن چه نقشی در کارکرد فن رادیاتور دارد؟
رله یکی از قطعات مهم در مدار کنترل فن است. موتور فن جریان قابل‌توجهی مصرف می‌کند و به همین دلیل در بسیاری از سیستم‌ها ECU یا کلید کنترل، مستقیماً جریان موتور را عبور نمی‌دهد. در عوض، ECU فرمان فعال‌شدن رله را صادر می‌کند و رله برق مدار قدرت فن را وصل می‌کند.
در سیستم‌های دارای چند سرعت، ممکن است چند رله وظیفه کنترل مسیرهای مختلف را بر عهده داشته باشند. خرابی رله می‌تواند باعث قطع‌شدن یکی از سرعت‌ها یا حتی در بعضی سیستم‌ها باعث ازکارافتادن کل فن شود.
گاهی نیز مشکل خود رله نیست، بلکه سوکت آن دچار سولفاته شدن یا شل‌شدن پایه‌ها شده است. در چنین شرایطی ممکن است رله فرمان بگیرد، اما جریان کافی از مسیر آن عبور نکند. بنابراین در عیب‌یابی فن، فقط تعویض رله کافی نیست و وضعیت پایه‌ها و سوکت رله نیز باید بررسی شود.
نقش فیوز در خرابی دور تند و کند فن رادیاتور
فیوز برای محافظت از مدار در برابر جریان بیش از حد استفاده می‌شود. اگر فیوز مدار فن بسوزد، بسته به طراحی خودرو ممکن است یک دور یا تمام عملکرد فن از بین برود. نکته مهم این است که سوختن فیوز معمولاً علت اصلی نیست، بلکه نتیجه یک مشکل دیگر است.
ممکن است موتور فن جریان بیش از حد معمول بکشد، سیمی اتصال کوتاه کرده باشد یا مشکلی در یکی از قطعات مدار ایجاد شده باشد. به همین دلیل اگر فیوز فن سوخته است، باید علت آن نیز بررسی شود. اگر فیوز جدید بلافاصله دوباره بسوزد، بهتر است از تکرار تعویض فیوز خودداری شود و مدار از نظر اتصال کوتاه یا مصرف جریان غیرعادی بررسی شود.
نقش سیم‌کشی و سوکت‌ها در کارکرد نادرست فن رادیاتور
یکی از اشتباهات رایج در عیب‌یابی فن این است که همه توجه به رله، مقاومت و موتور فن معطوف می‌شود و سیم‌کشی نادیده گرفته می‌شود. فن جریان نسبتاً زیادی مصرف می‌کند. بنابراین حتی مقدار قابل‌توجهی مقاومت اضافی در یک سوکت یا سیم می‌تواند باعث ایجاد افت ولتاژ شود. ممکن است در حالت بدون بار، با مولتی‌متر ولتاژ مناسبی در یک نقطه دیده شود، اما وقتی موتور فن روشن می‌شود، ولتاژ به دلیل مقاومت اضافی در سیم یا اتصال خراب افت کند.
برای مثال یک سوکت نیم‌سوز ممکن است از بیرون سالم به نظر برسد، اما وقتی فن جریان زیادی می‌کشد، محل اتصال داغ شود و ولتاژ موردنیاز به موتور نرسد. به همین دلیل در موارد مشکوک، تست افت ولتاژ زیر بار می‌تواند بسیار مفیدتر از اندازه‌گیری ساده ولتاژ باشد.
افت ولتاژ چگونه باعث خرابی فن رادیاتور می‌شود؟
فرض کنید باتری و سیستم شارژ خودرو در شرایط مناسب هستند و حدود ولتاژ موردانتظار را تولید می‌کنند. بااین‌حال موتور فن به‌درستی نمی‌چرخد. اگر بین باتری و موتور فن یک اتصال ضعیف وجود داشته باشد، بخشی از ولتاژ در همان اتصال تلف می‌شود.
در حالت عادی ممکن است این مشکل با یک اندازه‌گیری ساده مشخص نشود، زیرا وقتی جریان بسیار کمی از مدار عبور می‌کند، افت ولتاژ نیز کم است. اما وقتی فن روشن می‌شود و جریان زیادی می‌کشد، مقاومت کوچک موجود در سوکت یا سیم می‌تواند افت ولتاژ قابل‌توجهی ایجاد کند. بنابراین در عیب‌یابی حرفه‌ای، بهتر است مدار فن در شرایطی که موتور در حال کار است بررسی شود و افت ولتاژ در مسیر مثبت و منفی اندازه‌گیری شود.
آیا سنسور دمای آب می‌تواند باعث کار نکردن فن رادیاتور شود؟
بله، اما نحوه تأثیر آن به طراحی خودرو بستگی دارد. در خودروهای مجهز به ECU، سنسور دمای مایع خنک‌کننده موتور که معمولاً با نام ECT شناخته می‌شود، اطلاعات دمای موتور را در اختیار ECU قرار می‌دهد و ECU نیز بر اساس این اطلاعات و دستورات برنامه‌ریزی‌شده، تصمیم می‌گیرد که فن چه زمانی و با چه سرعتی فعال شود. اگر سنسور دمای آب یا سیم‌کشی آن دچار مشکل شود، ECU ممکن است دمای موتور را اشتباه تشخیص دهد. در نتیجه فرمان فن نیز می‌تواند غیرعادی شود. اما نباید این موضوع را به شکل ساده‌ای تفسیر کرد که خرابی سنسور باعث خاموش ماندن فن می‌شود.
در بعضی خودروها ECU در صورت تشخیص خرابی سنسور، برای محافظت از موتور فن را در حالت خاصی فعال می‌کند و حتی ممکن است فن را روی سرعت بالا نگه دارد. بنابراین اگر فن دائماً با دور تند کار می‌کند و هم‌زمان چراغ چک روشن شده یا خطایی مربوط به سنسور دمای موتور وجود دارد، سیستم اندازه‌گیری دما نیز باید بررسی شود. در خودروهای قدیمی‌تر که فن با ترموکلید یا فشنگی حرارتی کنترل می‌شود، روش کار متفاوت است و باید همان مدار مورد بررسی قرار گیرد.
چرا فن گاهی همیشه روی دور تند کار می‌کند؟
فن دائم روی دور تند نیز یک علامت مهم است و نباید صرفاً به این دلیل که موتور خنک می‌ماند، آن را طبیعی دانست. یکی از دلایل احتمالی می‌تواند خرابی سنسور دمای مایع خنک‌کننده یا قطع‌شدن مدار آن باشد. ECU در برخی خودروها در چنین شرایطی برای جلوگیری از افزایش دمای موتور، فن را به شکل حفاظتی فعال می‌کند.
خرابی رله یا چسبیدن کنتاکت‌های آن نیز می‌تواند باعث شود فن بدون دریافت فرمان عادی، دائماً روشن بماند. در خودروهای مجهز به ماژول کنترل فن، خرابی ماژول یا مدار فرمان نیز باید بررسی شود. بنابراین وقتی که فن دائم روشن است، خودش یک علامت عیب‌یابی است و باید علت آن پیدا شود.
آیا روشن‌کردن کولر برای تست فن مفید است؟
در بسیاری از خودروها روشن‌کردن کولر می‌تواند یک آزمایش کمکی مفید باشد، زیرا سیستم تهویه مطبوع نیز در شرایط خاص به جریان هوای مناسب از روی کندانسور نیاز دارد و ECU یا سیستم کنترل می‌تواند بر همین اساس فن را فعال کند. اما نحوه عملکرد فن هنگام روشن‌شدن کولر در همه خودروها یکسان نیست.
در بعضی خودروها با روشن‌شدن کولر فن تقریباً بلافاصله وارد مدار می‌شود، در حالی که در بعضی دیگر ECU بر اساس فشار مبرد، دمای موتور، دمای محیط و شرایط کاری تصمیم می‌گیرد فن چه زمانی و با چه سرعتی کار کند.
بنابراین اگر با روشن‌کردن کولر خودرو، فن بلافاصله روشن نشد، نمی‌توان به‌تنهایی نتیجه گرفت که فن خراب است. بااین‌حال اگر سیستم خودرو طبق مشخصات خودش باید در این شرایط فن را فعال کند و این اتفاق نمی‌افتد، بررسی مدار فن می‌تواند منطقی باشد.
چگونه موتور فن رادیاتور را مستقیم تست کنیم؟
یکی از روش‌های تشخیص خرابی موتور فن، بررسی عملکرد آن با تغذیه مستقیم است. اما این تست باید با احتیاط انجام شود. موتور فن جریان نسبتاً زیادی مصرف می‌کند و استفاده از سیم نامناسب یا اتصال اشتباه می‌تواند باعث داغ‌شدن سیم، جرقه یا آسیب به مدار شود.
در سیستم‌های ساده که موتور فن مستقیماً با تغذیه مثبت و منفی کار می‌کند، می‌توان طبق نقشه سیم‌کشی خودرو آن را با یک منبع تغذیه مناسب و حفاظت‌شده آزمایش کرد. اگر موتور با تغذیه مستقیم به‌درستی و با سرعت مناسب کار کند، احتمال خرابی موتور کمتر شده و باید مدار کنترل بررسی شود. اما اگر موتور با تغذیه مناسب نیز نمی‌چرخد، کند می‌چرخد، صدای غیرعادی دارد یا جریان بسیار زیادی می‌کشد، خود موتور مشکوک است.
در خودروهای دارای موتور فن هوشمند یا ماژول الکترونیکی داخلی، نباید بدون اطلاع از مدار، سیم‌ها را مستقیماً به برق متصل کرد؛ زیرا ممکن است به بخش الکترونیکی مجموعه آسیب برسد.
روش مرحله‌به‌مرحله عیب‌یابی فن رادیاتور
برای جلوگیری از تعویض بی‌دلیل قطعات، بهتر است عیب‌یابی از ساده‌ترین موارد شروع شود.
مرحله اول: مشخص کنیم دقیقاً چه چیزی خراب است
ابتدا باید مشخص شود که چه عیبی در سیستم وجود دارد. همین اطلاعات اولیه می‌تواند مسیر عیب‌یابی را بسیار کوتاه کند.
- فقط دور کند کار نمی‌کند؟
- فقط دور تند کار نمی‌کند؟
- هیچ‌کدام از دورها کار نمی‌کنند؟
- فن همیشه روی دور تند است؟
- فن با تأخیر روشن می‌شود؟
- فن روشن می‌شود؛ اما سرعت آن غیرعادی است؟
مرحله دوم: فیوزها را بررسی کنیم
فیوزهای مربوط به فن و مدار کنترل آن را بررسی کنیم. اگر فیوز سوخته است، علت سوختن آن را نیز پیدا کنیم.
مرحله سوم: رله‌ها را بررسی کنیم
رله‌ها و سوکت آنها را بررسی کنیم. در صورت امکان می‌توان رله مشابه و سالم را برای تست جایگزین کرد، البته فقط درصورتی‌که مشخصات آن کاملاً یکسان باشد.
مرحله چهارم: مقاومت فن را بررسی کنید
اگر خودرو از مقاومت برای دور کند استفاده می‌کند و فقط دور کند از کار افتاده است، مقاومت و سوکت آن را بررسی کنیم.
مرحله پنجم: سیم‌کشی و سوکت‌ها را بررسی کنیم
به دنبال سیم قطع‌شده، سوکت سوخته، پایه شل، سولفاته شدن، آب‌خوردگی و آثار حرارت باشیم.
مرحله ششم: برق و بدنه موتور فن را بررسی کنیم
در شرایطی که فن باید فعال باشد، بررسی کنیم که آیا تغذیه و بدنه مناسب به موتور می‌رسد یا خیر.
مرحله هفتم: موتور فن را بررسی کنیم
اگر برق و بدنه مناسب وجود دارد؛ اما موتور کار نمی‌کند، خود موتور فن باید بررسی شود.
مرحله هشتم: فرمان ECU یا یونیت کنترل را بررسی کنیم
اگر تمام اجزای مدار قدرت سالم هستند، باید مشخص شود که آیا فرمان فعال‌شدن فن صادر می‌شود یا خیر. در خودروهای جدیدتر این مرحله معمولاً با دستگاه دیاگ و بررسی پارامترهای مربوط به فن و دمای موتور دقیق‌تر انجام می‌شود.
آیا رانندگی با وجود خرابی یکی از دورهای فن رادیاتور خطرناک است؟
خرابی یک دور فن ممکن است در ابتدا بدون علامت جدی باشد، اما به معنی سالم‌بودن سیستم خنک‌کاری نیست.
اگر دور کند خراب باشد؛ ولی دور تند سالم باشد، ممکن است خودرو در شرایط عادی همچنان دمای طبیعی داشته باشد. بااین‌حال در ترافیک یا شرایطی که موتور نیاز به خنک‌کاری بیشتری دارد، دما ممکن است بیشتر از حالت معمول بالا برود.
اگر دور تند خراب باشد، خطر بیشتر است؛ زیرا ممکن است دور کند به‌تنهایی توانایی دفع حرارت موتور را نداشته باشد. درصورتی‌که دمای موتور از محدوده عادی بالاتر می‌رود، چراغ هشدار دما روشن می‌شود، بخار از سیستم خنک‌کاری خارج می‌شود یا نشانه‌ای از جوش‌آوردن وجود دارد، نباید با خودرو به رانندگی ادامه داد.
ادامه کار موتور در دمای بیش از حد می‌تواند به قطعات مختلف، از جمله واشر سرسیلندر و اجزای داخلی موتور، آسیب وارد کند.
یک جمع‌بندی سریع برای عیب‌یابی
اگر بخواهیم تمام این مطالب را خیلی خلاصه کنیم، می‌توانیم از روی علامت اولیه مسیر بررسی را مشخص کرد:
- فن فقط روی دور تند کار می‌کند:
مقاومت فن، مدار دور کند، رله و سیم‌کشی مربوط به دور کند را بررسی کنیم - فن فقط روی دور کند کار می‌کند:
مدار دور تند، رله‌ها، فیوز و در صورت نیاز خود موتور فن و سیستم کنترل را بررسی کنیم - هیچ‌کدام از دورها کار نمی‌کنند:
فیوز اصلی، تغذیه، بدنه، سوکت، سیم‌کشی، موتور فن و یونیت کنترل را بررسی کنیم - فن دائماً روی دور تند کار می‌کند:
سنسور دمای موتور، فرمان ECU و رله‌ها، ماژول کنترل فن و سیم‌کشی را بررسی کنیم - فن دیر روشن می‌شود و دمای موتور بالا می‌رود:
عملکرد دور کند، سنسور دما، مقاومت، رله و منطق کنترل فن را بررسی کنیم - فن کار می‌کند؛ اما ضعیف یا کند می‌چرخد:
موتور فن، افت ولتاژ، اتصالات، بدنه و جریان مصرفی موتور را بررسی کنیم
جدول علائم و علت‌های خرابی دور کند و دور تند فن رادیاتور
باید در نظر داشت که این جدول برای عیب‌یابی اولیه است و یک علامت ممکن است بیش از یک علت داشته باشد. به‌خصوص در خودروهای جدید که سرعت فن توسط ماژول الکترونیکی کنترل می‌شود، تشخیص دقیق باید بر اساس نقشه سیم‌کشی و منطق عملکرد همان خودرو انجام شود.
| علامت یا وضعیت فن | علت‌های احتمالی | بخش‌هایی که باید بررسی شوند |
| فن فقط روی دور تند کار می‌کند | خرابی مقاومت فن، خرابی مدار دور کند، رله یا سیم‌کشی معیوب | مقاومت فن، رله دور کند، سوکت‌ها و سیم‌کشی |
| فن فقط روی دور کند کار می‌کند | خرابی مدار دور تند، رله یا فیوز مربوط به دور تند | فیوز، رله، سیم‌کشی و فرمان دور تند |
| هر دو دور فن کار نمی‌کنند | سوختن فیوز اصلی، قطع تغذیه یا بدنه، خرابی موتور فن یا مدار کنترل | فیوز، برق و بدنه، سوکت، سیم‌کشی و موتور فن |
| فن در ترافیک روشن نمی‌شود؛ اما بعداً با دور زیاد روشن می‌شود | ازکارافتادن دور کند | مقاومت، رله و مدار دور کند |
| دمای موتور بالا می‌رود؛ ولی سرعت فن افزایش پیدا نمی‌کند | خرابی دور تند یا مشکل در فرمان افزایش سرعت | رله، فیوز، سیم‌کشی، موتور فن و یونیت کنترل |
| فن دائماً با دور تند کار می‌کند | خطای سنسور دمای موتور، فرمان حفاظتی ECU، چسبیدن رله یا خرابی ماژول فن | سنسور ECT، رله‌ها، ECU و ماژول کنترل فن |
| فن دیرتر از حالت معمول روشن می‌شود | مشکل در دور کند، سنسور دما یا مدار فرمان فن | مقاومت، سنسور دما، رله و ECU |
| فن روشن می‌شود؛ اما سرعت آن کم است | فرسودگی موتور، افت ولتاژ، اتصال بد یا مشکل در بدنه | موتور فن، سیم‌کشی، سوکت‌ها و اتصالات بدنه |
| فن با روشن‌شدن کولر طبق عملکرد معمول خودرو فعال نمی‌شود | ایراد در مدار فن، فرمان کولر یا سیستم کنترل فشار مبرد | فیوز، رله، فن، ECU و سیستم تهویه |
| فیوز فن بلافاصله پس از تعویض دوباره می‌سوزد | اتصال کوتاه یا مصرف جریان غیرعادی | سیم‌کشی، موتور فن، سوکت‌ها و مدار قدرت |
| فن گاهی کار می‌کند و گاهی از کار می‌افتد | اتصال ضعیف، سوکت معیوب، رله فرسوده یا موتور فن در حال خرابی | سوکت‌ها، سیم‌کشی، رله و موتور فن |
| فن صدای غیرعادی یا لرزش دارد | خرابی یاتاقان، بوش، پروانه یا خود موتور فن | موتور و مجموعه پروانه فن |
| فن در دور بالا خاموش می‌شود یا به‌سختی می‌چرخد | ضعف موتور فن، افت ولتاژ یا جریان‌کشی غیرعادی | موتور فن، ولتاژ ورودی، بدنه و سیم‌کشی |
| فن روشن است؛ اما دمای موتور همچنان بالا می‌رود | ظرفیت ناکافی خنک‌کاری، خرابی دور بالاتر، مشکل در گردش مایع یا گرفتگی رادیاتور | دورهای فن، ترموستات، واترپمپ، رادیاتور و سیستم خنک‌کاری |
| با بالارفتن دما هیچ واکنشی از فن دیده نمی‌شود | نبود فرمان، قطع تغذیه یا خرابی مدار کنترل | سنسور دما، ECU، فیوز، رله و سیم‌کشی |
جمع‌بندی
کارنکردن دور کند یا دور تند فن رادیاتور لزوماً به معنی خراب‌شدن خود فن نیست. در سیستم خنک‌کاری خودرو، مجموعه‌ای از قطعات شامل فیوز، رله، مقاومت، سیم‌کشی، سوکت‌ها، سنسور دمای مایع خنک‌کننده، ECU و در خودروهای جدیدتر ماژول کنترل فن، در عملکرد صحیح آن نقش دارند.
به همین دلیل اولین قدم در عیب‌یابی این است که مشخص کنیم کدام قسمت از عملکرد فن دچار مشکل شده است. اگر فقط دور کند کار نمی‌کند، باید مدار مربوط به آن بررسی شود؛ اگر فقط دور تند از کار افتاده است، مسیر دور تند اهمیت بیشتری دارد و اگر هیچ‌کدام از دورها کار نمی‌کنند، باید ابتدا سراغ بخش‌های مشترک مانند تغذیه، فیوز، بدنه و موتور فن رفت.
همچنین نباید تصور کرد که تمام خودروها برای ایجاد دور کند و دور تند از یک روش استفاده می‌کنند. در یک خودرو ممکن است مقاومت و رله نقش اصلی را داشته باشند، در خودرویی دیگر چند رله با یکدیگر کار کنند و در خودروهای جدیدتر نیز سرعت فن توسط یک ماژول الکترونیکی کنترل شود.
از طرف دیگر، خرابی سنسور دمای موتور همیشه به معنی خاموش ماندن فن نیست و در بعضی خودروها می‌تواند باعث فعال‌شدن فن در حالت حفاظتی شود. به همین شکل، روشن‌نشدن فن با روشن‌کردن کولر نیز به‌تنهایی دلیل قطعی خرابی نیست و باید منطق عملکرد همان خودرو را در نظر گرفت.
مهم‌ترین نکته این است که روشن بودن فن، به‌تنهایی نشانه سالم‌بودن سیستم فن نیست. ممکن است فن روشن شود؛ اما دور کند آن از کار افتاده باشد، دور تند عمل نکند یا موتور فن به دلیل افت ولتاژ با سرعت کافی نچرخد.
بهترین روش این است که عیب‌یابی به‌صورت مرحله‌به‌مرحله انجام شود؛ ابتدا علائم دقیق مشخص شوند، سپس فیوز و رله‌ها بررسی شوند، بعد مقاومت و سیم‌کشی و سوکت‌ها مورد بررسی قرار گیرند و در نهایت عملکرد موتور فن و فرمان ECU یا یونیت کنترل بررسی شود.
با این روش می‌توان به‌جای تعویض حدسی قطعات، دقیقاً مشخص کرد ایراد از کدام بخش است و پیش از آنکه یک نقص ساده در مدار فن به افزایش بیش از حد دمای موتور و آسیب جدی‌تر منجر شود، آن را برطرف کرد.
جهت مشاهده قیمت خودرو در کارخانه و بازار، به این صفحه مراجعه کنید. برای فروش فوری خودرو یکی از شعب خودرو۴۵ در سراسر ایران را انتخاب کنید.
سوالات متداول
چرا فن رادیاتور فقط روی دور تند کار می‌کند؟
اگر فن فقط روی دور تند روشن می‌شود، یکی از محتمل‌ترین دلایل، خرابی مقاومت فن در خودروهایی است که از مقاومت برای ایجاد دور کند استفاده می‌کنند. البته خرابی رله، سوکت، سیم‌کشی یا مدار کنترل دور کند نیز می‌تواند همین علامت را ایجاد کند. بنابراین قبل از تعویض موتور فن، باید مدار دور کند بررسی شود.
چرا فن رادیاتور روی دور کند کار می‌کند؛ اما دور تند نمی‌شود؟
اگر دور کند سالم است؛ اما با افزایش دمای موتور، فن وارد دور تند نمی‌شود، باید مدار مربوط به دور بالاتر بررسی شود. فیوز، رله، سیم‌کشی، اتصالات و در بعضی خودروها ماژول کنترل فن از عوامل احتمالی هستند. همچنین اگر خود موتور فن فرسوده باشد، ممکن است در دور بالا نتواند جریان و سرعت موردنیاز را تأمین کند.
نویسنده: علیرضا داودی
اطلاع از جدیدترین شرایط فروش خودرو
با عضویت در خبرنامه پیامکی خودرو۴۵
فروش خودرو
قیمت روز خودرو
تخمین قیمت
خرید خودرو
کسب درآمد از خودرو۴۵
مشخصات شما
برای ثبت نظر مشخصات خود را وارد کنید