جستجو

جستجوهای محبوب

کم فرمانی چیست؟ تفاوت کم‌فرمانی و بیش‌فرمانی

فهرست محتوا

هندلینگ خودرو نقش بسیار مهمی در ایمنی رانندگی، به ویژه پایداری ماشین هنگام گذر از پیچ‌ها دارد. احتمالاً شما هم در عبور از مسیرهای مارپیچ و منحنی‌شکل، موقعیت‌هایی که در آن فرمان‌پذیری خودرو خیلی دقیق نیست، تجربه کرده‌اید؛ در این مواقع ممکن است میزان گردش فرمان با زاویه پیچ همخوانی نداشته باشد و ماشین به بیرون یا داخل پیچ منحرف شود.

در این شرایط اصطلاحاتی مانند کم فرمانی (Understeer) و بیش‌فرمانی (Oversteer) به طور گسترده برای توصیف رفتار خودرو هنگام عبور از پیچ‌ها به کار می‌روند. اما این دو اصطلاح دقیقا چه معنایی دارند؟ در این مقاله، مفهوم کم‌فرمانی و بیش‌فرمانی، دلایل وقوع آن‌ها و راهکارهای پیشگیری از بروز این پدیده‌ها بررسی می‌شود.

کم فرمانی چیست؟

کم فرمانی حالتی است که در آن خودرو کمتر از زاویه‌ای که راننده با گردش غربیلک درخواست کرده، تغییر مسیر می‌دهد. به عبارت دیگر، تایرهای جلو برای حفظ چسبندگی با سطح جاده دچار مشکل می‌شوند و در نتیجه خودرو به اندازه کافی نمی‌چرخد و در میانه پیچ به سمت بیرون مسیر رانده می‌شود.

به عبارت دیگر، کم فرمانی وضعیتی است که در آن خودرو کمتر از میزان مورد انتظار راننده تغییر مسیر می‌دهد. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که تایرهای جلو به دلیل سرعت بیش از حد، شتاب‌گیری شدید یا ترمزگیری در حین عبور از پیچ، چسبندگی خود را از دست بدهند. در این شرایط، خودرو تمایل دارد به جای دنبال کردن مسیر پیچ، به حرکت مستقیم ادامه دهد و از مسیر مورد نظر خارج شود.

دلایل کم فرمانی خودرو

در بسیاری موارد، کم فرمانی به طور مستقیم نتیجه عملکرد راننده است. چرخاندن ناگهانی، خشن یا بیش از حد فرمان نسبت به سرعت خودرو و میزان چسبندگی موجود، باعث می‌شود ظرفیت چسبندگی تایرهای جلو از حد مجاز فراتر رود. در این شرایط، بخش جلوی خودرو روی سطح جاده سر می‌خورد و خودرو به سمت بیرون پیچ منحرف می‌شود.

البته شرایطی مانند سرد یا خیس بودن سطح جاده احتمال بروز کم فرمانی را افزایش می‌دهد. همچنین اگر راننده در میانه پیچ، پیش از آنکه خودرو به تعادل برسد، بیش از حد و زودهنگام شتاب‌گیری کند، به دلیل کاهش بار وارد بر تایرهای جلو، احتمال وقوع کم فرمانی بیشتر خواهد شد.

علائم کم فرمانی

معمولاً پیش از وقوع کم فرمانی در خودرو، نشانه‌هایی توسط راننده احساس خواهد شد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

شنیده شدن صدای جیغ تایرهای جلو
حرکت خودرو به سمت بیرون پیچ
سبک شدن احساس فرمان
ایجاد لرزش در غربیلک فرمان

روش اصلاح کم فرمانی

می‌دانیم که کم فرمانی زمانی رخ می‌دهد که تایرهای جلو چسبندگی خود را با سطح جاده از دست بدهند. همچنین می‌دانیم این اتفاق در اثر شتاب‌گیری بیش از حد، زاویه بیش از حد فرمان یا سرعت نامتناسب با میزان چسبندگی موجود رخ می‌دهد. بنابراین برای بازیابی کنترل خودرو، ابتدا باید عامل ایجادکننده این وضعیت را حذف یا دست‌کم کاهش داد.

برداشتن تدریجی پا از روی پدال گاز و در صورت نیاز ترمز گرفتن، واکنشی طبیعی است و به بازگشت چسبندگی کمک می‌کند؛ زیرا با کاهش سرعت و انتقال وزن به سمت جلو، فشار بیشتری روی تایرهای جلو وارد می‌شود. با این حال، بسیاری از رانندگان به طور غریزی فرمان را بیشتر می‌چرخانند تا خودرو را مجبور به پیچیدن کنند. این کار نه‌تنها مشکل را حل نمی‌کند، بلکه آن را تشدید می‌کند؛ زیرا افزایش زاویه فرمان در شرایطی که تایرهای جلو چسبندگی خود را از دست داده‌اند، زاویه لغزش تایر را بیشتر کرده و بازگشت چسبندگی را دشوارتر می‌کند.

بنابراین، هرچند ممکن است برخلاف تصور باشد، بهتر است همزمان با کاهش فشار روی پدال گاز، مقدار اندکی از زاویه فرمان نیز کم شود. این کار به تایرها اجازه می‌دهد سریع‌تر چسبندگی خود را بازیابند و کنترل خودرو زودتر به دست آید. در این شرایط، «کمتر» واقعاً به معنای «بیشتر» است.

همچنین می‌توان با انجام برخی تنظیمات روی خودرو، احتمال بروز کم فرمانی را کاهش داد:

کاهش فشار باد تایرهای جلو یا استفاده از تایرهای نرم‌تر در محور جلو
نرم‌تر کردن میل تعادل یا فنرهای جلو
در خودروهای مجهز به تجهیزات آیرودینامیکی، افزایش نیروی رو به پایین (Downforce) در محور جلو

بیش‌ فرمانی چیست؟

بیش ‌فرمانی حالتی است که خودرو بیش از زاویه‌ای که راننده با گردش غربیلک درخواست کرده، می‌چرخد. این پدیده معمولاً به صورت سُر خوردن تایرهای عقب به طرفین دیده می‌شود؛ به گونه‌ای که گویی بخش عقب خودرو قصد دارد از بخش جلو سبقت بگیرد.

به عبارت دیگر، بیش ‌فرمانی زمانی رخ می‌دهد که خودرو بیش از مقداری که راننده با گردش فرمان قصد انجام آن را دارد، تغییر جهت دهد. این وضعیت زمانی ایجاد می‌شود که تایرهای عقب چسبندگی خود را از دست بدهند. معمولاً عبور با سرعت زیاد از پیچ‌ها، شتاب‌گیری یا ترمزگیری ناگهانی و همچنین رانندگی روی سطوح لغزنده مانند جاده‌های خیس یا برفی از مهم‌ترین عوامل ایجاد بیش‌فرمانی هستند.

این رفتار در خودروهای دیفرانسیل عقب معمولاً بیشتر مشاهده می‌شود و برای کنترل آن، راننده باید با سرعت و دقت از تکنیک فرمان مخالف استفاده کند تا خودرو دوباره پایدار شود.

دلایل بیش ‌فرمانی

بیش‌فرمانی معمولاً در نتیجه یکی از سه اقدام راننده ایجاد می‌شود:

اعمال ناگهانی و بیش از حد گاز هنگام پیچیدن، به‌ویژه در خودروهای دیفرانسیل عقب
برداشتن ناگهانی پا از روی پدال گاز هنگام پیچیدن
ترمزگیری بیش از حد در مرحله ورود به پیچ

در حالت نخست، اعمال ناگهانی قدرت زیاد باعث می‌شود چسبندگی تایرهای عقب از بین برود و هرزگردی چرخ‌ها آغاز شود. همزمان، نیروی جانبی ناشی از زاویه فرمان موجب می‌شود تایرهای در حال هرزگردی به سمت کنار سر بخورند.

در دو حالت دیگر، انتقال بیش از حد وزن به محور جلو باعث می‌شود بار وارد بر تایرهای عقب کاهش یابد و این تایرها چسبندگی کافی نداشته باشند. در نتیجه، هنگام ورود خودرو به پیچ، محور عقب دچار لغزش می‌شود. این حالت را «بیش‌فرمانی ناشی از برداشتن گاز» یا Lift-off Oversteer می‌نامند و می‌تواند در خودروهای دیفرانسیل جلو، دیفرانسیل عقب و چهارچرخ محرک رخ دهد.

علائم بیش‌فرمانی

بیش‌فرمانی یا اوور استیر پیش یا حین وقوع با نشانه‌ها و علائمی همراه است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

خودرو شروع به چرخیدن می‌کند و راننده به سمت داخل پیچ قرار می‌گیرد.
بخش عقب خودرو سبک و ناپایدار می‌شود و احساس می‌شود چسبندگی خود را از دست داده است.

روش کنترل بیش فرمانی خودرو

در گام نخست باید علت ایجاد بیش‌فرمانی مشخص شود. آیا قدرت بیش از حدی به تایرهای عقب منتقل شده و چسبندگی آن‌ها را از بین برده است؟ یا انتقال بیش از حد وزن به محور جلو هنگام ورود به پیچ، باعث کاهش چسبندگی محور عقب شده است؟

از آنجا که علت‌ها متفاوت هستند، روش اصلاح آن‌ها نیز تفاوت دارد. با این حال، در همه حالت‌ها یک اصل مشترک وجود دارد؛ فرمان باید در جهت لغزش چرخانده شود (فرمان مخالف). درست مانند اصلاح کم‌فرمانی، هدایت فرمان در جهت صحیح به بازیابی کنترل کمک می‌کند. اما در شرایط بحرانی، بسیاری از رانندگان فراموش می‌کنند باید فرمان را به کدام سمت بچرخانند؛ برخی در جهت اشتباه فرمان می‌دهند، برخی هیچ واکنشی نشان نمی‌دهند و برخی نیز ابتدا درست عمل می‌کنند، اما چون خودرو بلافاصله واکنش نشان نمی‌دهد، نظر خود را تغییر داده و فرمان را برعکس می‌چرخانند.

برای اصلاح بیش‌فرمانی باید بسیار سریع عمل کرد و پیش از آنکه زاویه لغزش بیش از حد افزایش یابد، فرمان مخالف را اعمال کرد. اگر واکنش راننده دیر باشد، بازگرداندن کنترل خودرو بسیار دشوار خواهد شد. پس از اعمال فرمان مخالف، به خودرو فرصت دهید تا به‌ویژه روی سطوح لغزنده واکنش نشان دهد. مدت زمان لازم برای این واکنش به نوع خودرو، تایرها و میزان چسبندگی سطح جاده بستگی دارد.

یکی از اشتباهات رایج، اعمال بیش از حد فرمان مخالف است. این کار باعث ایجاد اثر آونگی می‌شود؛ به این معنا که وزن خودرو به طور متناوب بین دو سمت منتقل شده و انرژی جنبشی بیشتری ایجاد می‌کند. در نتیجه، لغزش ثانویه شدیدتری رخ می‌دهد که کنترل آن بسیار دشوارتر است.

اصلاح بیش‌فرمانی ناشی از قدرت بیش از حد موتور

اگر لغزش در اثر اعمال بیش از حد گاز ایجاد شده باشد، باید پدال گاز را به‌آرامی رها کرد تا عامل ایجادکننده حذف شود. اگر زاویه لغزش بسیار زیاد باشد، در خودروهای مجهز به گیربکس دستی می‌توان با فشردن پدال کلاچ، انتقال گشتاور به چرخ‌های عقب را کاملاً قطع کرد تا از چرخش کامل خودرو جلوگیری شود.

اصلاح بیش‌فرمانی ناشی از برداشتن ناگهانی گاز

در بیش‌فرمانی ناشی از برداشتن پا از پدال گاز، مشکل اصلی کاهش بار وارد بر محور عقب است. در این شرایط، شتاب‌گیری ملایم باعث انتقال مجدد وزن به عقب و افزایش چسبندگی تایرهای عقب می‌شود. هرچند این اقدام برخلاف واکنش غریزی بیشتر رانندگان است و تنها در صورتی باید انجام شود که فضای کافی برای اجرای ایمن آن وجود داشته باشد.

اگر فضای کافی در اختیار نباشد یا واکنش راننده دیر یا نادرست باشد و بیش‌فرمانی به مرحله‌ای برسد که دیگر امکان بازیابی خودرو وجود نداشته باشد، تنها راه باقیمانده این است که در خودروهای دنده‌ای فوراً کلاچ گرفته و با حداکثر توان ترمزگیری کنید تا خودرو هرچه سریع‌تر متوقف شود.

تفاوت کم فرمانی و بیش‌ فرمانی

با توجه به نکاتی که بیان شد، احتمالاً متوجه شده‌اید که کم فرمانی و بیش ‌فرمانی دو واکنش متفاوت خودرو هنگام عبور از پیچ هستند. در حالت کم‌فرمانی، محور جلو چسبندگی خود را با سطح جاده از دست می‌دهد و در نتیجه خودرو تمایل پیدا می‌کند به جای دنبال کردن مسیر پیچ، به صورت مستقیم به سمت بیرون پیچ حرکت کند.

در مقابل، در حالت بیش‌فرمانی، محور عقب چسبندگی خود را از دست می‌دهد و قسمت عقب خودرو به طرف خارج منحرف می‌شود؛ در نتیجه، دماغه خودرو بیش از حد به سمت داخل پیچ می‌چرخد. انتقال خودرو از حالت کم فرمانی به بیش‌فرمانی یا برعکس می‌تواند به تدریج اتفاق بیفتد و به عواملی مانند تنظیمات سیستم تعلیق، کیفیت تایرها و شرایط سطح جاده بستگی دارد.

نتیجه‌گیری

تقریباً تمام خودروهای مدرن به گونه‌ای طراحی و تنظیم می‌شوند که پیش از بروز بیش‌ فرمانی، دچار کم فرمانی شوند. دلیل این موضوع آن است که کنترل و اصلاح کم فرمانی نسبتاً ساده‌تر و تا حد زیادی غریزی است و در نتیجه ایمنی بیشتری دارد، در حالی که اصلاح بیش‌فرمانی به مهارت بسیار بالاتر و واکنش‌های بسیار سریع نیاز دارد.

دلیل دیگر این رویکرد آن است که اگر کنترل خودرو کاملاً از دست برود، برخورد از روبه‌رو معمولاً ایمن‌تر از برخورد جانبی است؛ زیرا خودرو در بخش جلو دارای نواحی جذب‌کننده ضربه بزرگ‌تر و کیسه‌های هوای بیشتری است و بدن انسان نیز در برابر ضربات روبه‌رو مقاومت بیشتری نسبت به ضربات جانبی دارد.

البته این گرایش به کم فرمانی برای رانندگان حرفه‌ای و علاقه‌مندان به رانندگی پرفشار، تا حدی از چابکی و لذت رانندگی در مرز چسبندگی تایرها می‌کاهد. با این حال، با اصلاح سبک رانندگی می‌توان این موضوع را تا حد زیادی جبران کرد.

رعایت اصول صحیح رانندگی بهترین راه برای پیشگیری از کم فرمانی و بیش‌فرمانی است. مهم‌ترین نکات برای پیشگیری از بروز این پدیده‌ها عبارتند از:

سرعت مناسب را انتخاب کنید: پیش از ورود به پیچ سرعت خودرو را کاهش دهید، نه زمانی که در میانه پیچ قرار دارید.
فرمان و ترمز را نرم و تدریجی به کار ببرید: از حرکات ناگهانی فرمان و ترمزگیری شدید خودداری کنید.
از سامانه‌های کمکی خودرو بهره ببرید: خودروهای مجهز به سامانه کنترل پایداری الکترونیکی (ESP) می‌توانند با اعمال ترمز روی چرخ‌های مناسب، به حفظ پایداری خودرو کمک کنند.
تایرها را به طور منظم بررسی کنید: بازدید و نگهداری صحیح از تایرها برای حفظ حداکثر چسبندگی ضروری است.
توزیع مناسب بار را رعایت کنید: توزیع متعادل وزن در خودرو باعث افزایش چسبندگی چرخ‌ها و بهبود پایداری خودرو می‌شود.

همچنین لازم است خودرو به طور منظم سرویس شود؛ برای مثال، روغن هیدرولیک فرمان باید در زمان مناسب بازدید و در صورت نیاز تعویض یا تکمیل شود.

خودروهای دیفرانسیل جلو معمولاً بیشتر مستعد کم فرمانی هستند، زیرا چرخ‌های جلو هم وظیفه هدایت خودرو و هم انتقال نیروی موتور را بر عهده دارند. اگر سطح روغن هیدرولیک فرمان کاهش یابد یا پمپ هیدرولیک فرمان دچار مشکل شود، دقت فرمان کاهش پیدا می‌کند و احتمال بروز کم فرمانی افزایش می‌یابد. همچنین استفاده از روغن هیدرولیک فرمان بی‌کیفیت یا پایین بودن سطح آن می‌تواند دقت سیستم فرمان را کاهش دهد؛ به همین دلیل، انجام سرویس‌های دوره‌ای اهمیت زیادی دارد.

اگرچه خودروهای دیفرانسیل عقب معمولاً بیشتر مستعد بیش‌فرمانی هستند، اما کم فرمانی نیز می‌تواند در آن‌ها رخ دهد. تنظیم نبودن فشار باد تایرها یا ورود به پیچ با سرعت بیش از حد از جمله عواملی هستند که ممکن است باعث کم فرمانی در این خودروها شوند.

خطر اصلی زمانی است که محور جلو چسبندگی خود را از دست بدهد و خودرو به جای پیچیدن، به حرکت مستقیم ادامه دهد؛ اتفاقی که می‌تواند به‌ویژه در پیچ‌ها بسیار خطرناک باشد. بنابراین رعایت اصول رانندگی صحیح و اجرای اقدامات پیشگیرانه، از جمله بررسی منظم سیستم فرمان و پمپ هیدرولیک فرمان، اهمیت زیادی دارد.

کم فرمانی و بیش‌فرمانی از مهم‌ترین ویژگی‌های رفتاری خودرو هستند که هر راننده باید با آن‌ها آشنا باشد. با انتخاب سبک رانندگی مناسب، انجام سرویس‌های دوره‌ای خودرو و استفاده از سامانه‌های کنترل پایداری می‌توان احتمال بروز این دو پدیده را تا حد زیادی کاهش داد. همیشه خودرو را در شرایط فنی مطلوب نگه دارید و به علائمی که خودرو از طریق فرمان یا رفتار حرکتی خود نشان می‌دهد توجه کنید تا رانندگی ایمن‌تری داشته باشید.

علاوه بر این، قیمت خودرو و شرایط فروش خودرو نیز از عوامل موثر در انتخاب خودروهایی است که سیستم فرمان و پایداری بهتری دارند. بنابراین هنگام خرید، به ویژگی‌های ایمنی و عملکرد فرمان توجه ویژه‌ای داشته باشید. همچنین توصیه می‌شود در شرایط مختلف آب‌وهوایی، شناخت خود را از رفتار خودرو افزایش دهید و قطعاتی مانند پمپ هیدرولیک فرمان و سطح روغن آن را به طور منظم بررسی کنید تا از عملکرد صحیح سیستم فرمان اطمینان حاصل شود.

با رعایت این نکات، آمادگی بیشتری برای کنترل کم فرمانی و بیش‌فرمانی خواهید داشت و می‌توانید با ایمنی بیشتری به مقصد برسید.

نویسنده: حسین باباپور